Deyimlerin ve İkilemelerin Yazımı Konu Anlatımı

Deyimlerin ve ikilemelerin yazımı, yazım kuralları içinde anlam ile biçimin karıştırılmaya en elverişli olduğu alanlardan biridir.

Çünkü her iki yapı da birden fazla sözcüğün yan yana gelmesiyle oluşur ve çoğu zaman tek bir anlatım değeri taşır.

Buna rağmen temel yazım ilkesi, bu yapıların bitişik değil ayrı yazılmasıdır.

Anlamın kalıplaşması, kelimelerin yazıda mutlaka birleşeceği anlamına gelmez.

Bu nokta özellikle yazım yanlışı sorularında belirleyicidir; aday, söz grubunun tek anlam taşımasına aldanıp onu birleşik kelime gibi değerlendirebilir.

Deyim, birden fazla sözcüğün gerçek anlamdan uzaklaşarak veya özel bir kullanım değeri kazanarak kalıplaşmasıdır.

Göz atmak, kulak vermek, çam devirmek, akıntıya kürek çekmek, gönlünden geçirmek gibi yapılarda bütün ifade tek bir anlam alanı oluşturur.

Ancak bu kalıplaşmış anlam, yazımda boşluğu ortadan kaldırmaz.

Gözatmak, kulakvermek, çamdevirmek gibi biçimler bu yüzden yanlıştır.

Deyimlerde sözcüklerin birlikte anlam kazanması, onların dil bilgisel olarak tek kelimeye dönüşmesiyle aynı şey değildir.

Deyimlerdeki ayrı yazım, deyimin içinde yer alan kelimelerin türüne göre de değişmez.

İsim ve fiil birleşebilir, nesne görevindeki bir söz fiille kalıplaşabilir, mecaz anlam bütün gruba yayılabilir; yine de gelenekleşmiş yazım ayrı kalır.

Deyimin öğelerinden biri gerçek anlamını bütünüyle kaybetmiş olsa bile yazım kuralı korunur.

Bu nedenle soru çözerken önce yapının deyim olup olmadığı anlaşılır, ardından deyimlerin genel olarak ayrı yazıldığı hatırlanır.

Anlam çözümlemesi yalnız deyimi tanımaya yarar; yazımı bitişik yapmaya gerekçe oluşturmaz.

İkileme, aynı ya da ilişkili iki unsurun yan yana gelerek anlatımı güçlendirmesi, çoğaltması, yayması veya pekiştirmesidir.

Aynı kelimenin tekrarıyla adım adım, ağır ağır, güzel güzel; yakın anlamlı unsurlarla eğri büğrü, eciş bücüş; karşıt ya da tamamlayıcı anlamlarla bata çıka, düşe kalka gibi örnekler kurulabilir.

Bu yapılarda da temel ilke ayrı yazımdır.

İkileme bir kelime gibi tek vurgu kazanabilir; fakat yazıda iki unsur arasındaki boşluk korunur.

Bitişik yazma isteği, çoğu zaman ikilemenin pekiştirme gücünden kaynaklanan bir yanılgıdır.

m sesiyle yapılan ikilemeler de ayrı yazılır.

Ot mot, çocuk mocuk, dolap molap türünden örneklerde ikinci unsur bağımsız bir sözlük anlamı taşımayabilir.

Buna rağmen yazım bitişik değildir.

Burada m sesi, ilk sözcüğe belirsizlik, küçümseme, çeşitlilik veya genelleme anlamı katabilir; fakat ikinci öğeyi ek konumuna indirmez.

Soru seçeneklerinde bu tür yapıların bitişik yazılması çok cazip bir çeldiricidir.

Çünkü ikinci unsur tek başına anlamlı görünmediği için aday onu ek sanabilir.

Oysa kural, m ile kurulan ikilemelerin de ayrı yazılmasıdır.

Durum eki veya iyelik eki taşıyan ikilemelerde de ayrı yazım sürer.

Baş başa, diz dize, el ele, göz göze, iç içe, omuz omuza, yan yana, baştan başa gibi kullanımlarda ekler iki unsur arasındaki ilişkiyi kurar; ancak kelimeleri bitiştirmez.

Bu örneklerde ekin varlığı, yapının birleşik kelime olduğunu göstermez.

Tam tersine ikilemenin kalıplaşmış biçimi boşlukla yazılır.

Yazım sorularında ekli ikilemeler çoğu zaman zorlayıcıdır; çünkü aday, ekin iki kelimeyi sıkı biçimde bağladığını düşünerek bitişik yazımı doğru sanabilir.

Deyim ve ikilemelerin birleşik kelimelerle ilişkisi dikkatle ayrılmalıdır.

Birleşik kelimeler de iki ya da daha çok sözden oluşabilir ve yeni bir kavramı karşılayabilir.

Ancak birleşik kelimelerin yazımı ayrı ya da bitişik olabilirken, deyim ve ikilemelerde genel hareket noktası ayrı yazımdır.

Her kalıplaşmış söz grubu bitişik yazılmaz.

Hanımeli gibi bitişik yazılan bir birleşik kelimeyle gönlünden geçirmek gibi ayrı yazılan bir deyim aynı mantıkla açıklanamaz.

Soru, bu iki alanı özellikle yan yana getirebilir.

Elbette dilde gelenekleşmiş bazı özel yazımlar bulunabilir; fakat bu istisnalar ana kuralı ortadan kaldırmaz.

Bir ifadenin çok sık kullanılması, onun kendiliğinden bitişik yazılacağı anlamına gelmez.

Deyimlerde ve ikilemelerde güvenli yöntem, yaygın kullanımı kural diye genişletmeden yerleşmiş yazıma bakmaktır.

Ana kuralı bilen aday, önce ayrı yazımı esas alır; sonra gerçekten sözlükleşmiş veya özel bir birleşik kelimeye dönüşmüş bir yapı olup olmadığını düşünür.

Böylece hem gereksiz bitişik yazımdan hem de istisnaları yanlış genellemekten kaçınır.

Çözüm sırasında üç soru işe yarar.

Yapı mecazlı ve kalıplaşmış bir söz grubuysa deyim olabilir; tekrar, ses benzerliği veya anlam ikiliği taşıyorsa ikileme olabilir; yeni bir nesne, tür, kurum ya da yer adı karşılıyorsa birleşik kelime başlığına yaklaşabilir.

Deyim veya ikileme olduğu anlaşılan yapılarda yazımın büyük olasılıkla ayrı olduğu hatırlanmalıdır.

Soru kökü hangi sözcükte yazım yanlışı vardır diye soruyorsa bitişik yazılmış deyimler, m ile bitiştirilmiş ikilemeler ve ekli ikilemelerin bitişik gösterilmesi dikkatle incelenmelidir.

Deyimlerde yazım kararının anlamla ilişkisi sınırlıdır.

Bir deyim, öğelerinin tek tek anlamından bambaşka bir sonucu anlatabilir; yine de yazıda kelime sınırları korunur.

Örneğin göz atmak kısa süreli bakmayı, kulak vermek dikkatle dinlemeyi, çam devirmek uygun olmayan bir söz söylemeyi anlatır.

Bu anlamlar bütün yapıdan doğar; fakat göz, kulak, çam gibi unsurlar yazıda fiille birleşmez.

Aday, deyimin mecaz değerini fark ettikten sonra onu birleşik fiil sanma eğilimine kapılmamalıdır.

Deyim kalıplaşması, yazımda ayrı duruşu ortadan kaldırmayan bir kalıplaşmadır.

İkilemelerdeki ayrı yazım, kuruluş türlerinin değişmesine rağmen sürer.

Aynı kelimenin tekrarı, sesçe benzer iki unsurun yan yana gelmesi, anlamca yakın ya da karşıt kelimelerin birlikte kullanılması, anlatımı çoğaltan veya yumuşatan m’li biçimler aynı ana kurala bağlanır.

Ağır ağır ile eğri büğrü arasında anlam ilişkisi farklıdır; ot mot ile çocuk mocukta ikinci unsur farklı davranır; el ele ile baş başa ekli yapı gösterir.

Buna rağmen hepsinde yazımın ayrı olması, ikileme başlığının en sağlam bilgisidir.

Bazı pekiştirmeli sıfatların bitişik yazılması, ikilemelerle karıştırılmamalıdır.

Apaçık, büsbütün, çepeçevre gibi yapılar pekiştirme yoluyla kurulmuş farklı bir yazım alanıdır.

İkilemede ise iki unsur yan yana durur ve çoğu zaman ikisi de ayrı bir kelime gibi algılanır.

Soru seçeneklerinde pekiştirme ile ikileme aynı anda verildiğinde, aday önce yapının ikili tekrar mı yoksa pekiştirmeli sıfat mı olduğunu ayırmalıdır.