Ulama Konu Anlatımı

Ulama, Türkçede yazıda ayrı duran iki sözcüğün konuşurken ses bakımından birbirine bağlanmasıdır.

Bu olayın çıkış noktası çok nettir: önce gelen sözcük ünsüzle biter, sonra gelen sözcük ünlüyle başlar.

Söyleyişte birinci sözcüğün son ünsüzü, ikinci sözcüğün başındaki ünlüye doğru akarak okunur.

Bu nedenle ulama tek sözcüğün içinde aranan bir ekleşme ya da kök değişmesi değildir; iki ayrı sözcük arasındaki sınırda görülür.

Soru çözerken ilk yapılacak iş, yan yana duran birimlerin gerçekten iki ayrı sözcük olup olmadığını görmek, sonra birincinin son sesine ve ikincinin ilk sesine bakmaktır.

Bu başlıkta en sık yapılan hata, yalnız ünsüz ve ünlü karşılaşmasını görüp hemen ulama var demektir.

Oysa konuşmada bağlantının gerçekleşmesi için arada durak oluşturan bir engel bulunmamalıdır.

Bir sözcük ünsüzle bitmiş, arkasındaki sözcük ünlüyle başlamış olabilir; fakat araya virgül, nokta, soru işareti veya başka bir noktalama işareti girmişse söyleyiş orada kesilir.

Kesinti olduğu için son ünsüz, sonraki ünlüye bağlanmaz.

Bu yüzden ulama sorusunda noktalama işaretleri süs gibi görülmez; doğrudan doğruya karar verdiren ölçüttür.

Örneğin bir cümlede sonu ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan başka bir sözcük geliyorsa ve arada hiçbir durak yoksa ulama beklenir.

Aynı ses dizilişinin arasına virgül konduğunda ise sonuç değişir.

Sesler kâğıt üzerinde yine yakın görünür, fakat virgül konuşmada durak oluşturduğu için ulama ortadan kalkar.

Bu örnek, kuralın yalnız harf dizilişi olmadığını gösterir.

Harflerin karşılaşması gerekli koşuldur; noktalamasız ve kesintisiz söyleyiş ise bu koşulu tamamlayan bölümdür.

Öğrenci seçenekleri incelerken her iki koşulu aynı anda aramalıdır.

Soru işareti de aynı şekilde düşünülmelidir.

Bazı öğrenciler virgülün kesinti yaptığını kabul ederken soru işaretini ayrı bir durum sanabilir.

Oysa soru işareti de noktalama işaretidir ve cümleyi durdurur.

Bu nedenle iki sözcük arasında soru işareti varsa, birinci sözcük ünsüzle bitse ve sonraki ifade ünlüyle başlasa bile ulama yapılmaz.

Bu noktada bütün noktalama işaretleri aynı temel sonuçta birleşir: söyleyiş akışı kesildiğinde bağlanma gerçekleşmez.

Özellikle soru cümlelerinde ses koşulu çok açık görünse bile işaretin durdurucu etkisi unutulmamalıdır.

Özel adlarla ilgili tuzak da buna benzer biçimde çözülür.

Bir sözcüğün özel ad olması, ulama için otomatik engel sayılmaz.

Özel ad ünsüzle bitiyor ve ardından gelen sözcük ünlüyle başlıyorsa, arada noktalama ya da durak yoksa ulama gerçekleşebilir.

Öğrenci özel ad görünce kuralı kapatmamalıdır.

Doğru soru şudur: Bu özel adın son sesi ne, ardından gelen sözcüğün ilk sesi ne ve arada söyleyişi bölen bir işaret var mı?

Bu üç kontrol olumluysa özel ad bulunması sonucu değiştirmez.

Burada adın türü değil, söyleyiş sınırındaki ses ilişkisi belirleyicidir.

Bir başka önemli ayrım, satır düzeniyle ilgilidir.

Soru hazırlayan kişi iki sözcüğü aynı satırda yan yana göstermeyebilir; birini satır sonunda bırakıp diğerini alt satıra alabilir.

Görsel olarak sözcükler uzaklaşınca öğrenci aradaki bağı kaçırabilir.

Fakat satır değişimi tek başına noktalama değildir.

Eğer cümle akışı devam ediyor, araya virgül, nokta veya soru işareti girmiyor ve birinci sözcüğün son ünsüzü ikinci sözcüğün başındaki ünlüyle karşılaşıyorsa ulama vardır.

Bu nedenle satır sonu görüntüsü, noktalama engeliyle karıştırılmamalıdır.

Satır değişimi tuzağında öğrencinin yazı alanına değil okuma akışına odaklanması gerekir.

Bir sözcük yukarı satırda, onu izleyen sözcük aşağı satırda olabilir; buna rağmen cümle kesilmeden devam ediyorsa iki sözcük söyleyişte yine ardışık kabul edilir.

Araya noktalama girmediği sürece alt satıra geçmek, konuşmada zorunlu bir durak yaratmaz.

Bu nedenle sınavda kelimeler farklı yerlere yerleştirildiğinde önce biçimsel uzaklık değil, cümlenin devam edip etmediği incelenmelidir.

Görsel ayrılık varsa fakat ses akışı sürüyorsa ulama gözden kaçırılmamalıdır.

Ulama çözümünde güvenli sıra dört adımdır.

Önce cümleyi normal okuma akışıyla düşünmek gerekir; çünkü ulama yazının değil söyleyişin konusudur.

Sonra incelenen sınırın iki ayrı sözcük arasında olup olmadığı belirlenir.

Ardından ilk sözcüğün son sesinin ünsüz, ikinci sözcüğün ilk sesinin ünlü olup olmadığı kontrol edilir.

Son olarak bu iki sözcük arasında noktalama işareti ya da doğal durak bulunup bulunmadığına bakılır.

Bu sıra bozulursa öğrenci ya noktalama tuzağına düşer ya da satır değişimi yüzünden var olan ulamayı göremez.

Bu konu diğer ses olaylarıyla karıştırılmamalıdır.

Ünlü türemesi, ünlü düşmesi veya ünsüz değişmesi gibi başlıklarda sözcüğün yapısında bir sesin ortaya çıkması, düşmesi ya da değişmesi aranır.

Ulamada ise sözcüğün yazılı biçimi değişmez.

İki sözcük yine ayrı yazılır; yalnız konuşma sırasında sesler birbirine bağlanır.

Bu yüzden cevap verirken yazıda yeni bir harf oluşmasını beklemek yanlıştır.

Ulama, yazımda değil okunuşta fark edilen bir bağlantıdır.

Soruda ses olayı isteniyorsa bu ayrım özellikle önem kazanır.

Noktalama ile satır değişimi arasındaki fark, konunun en pratik ayırıcı noktasıdır.

Virgül, nokta ve soru işareti konuşmayı keser; bu yüzden sesler yan yana görünse bile ulama yapılmaz.

Satır değişimi ise yalnız yazının yerleşimiyle ilgilidir.

Cümlenin anlamı ve okunuşu kesilmiyorsa, alt satıra geçen sözcük önceki sözcüğün ardından söylenmeye devam eder.

Bu yüzden öğrenci soru metninde önce işaret aramalı, sonra satır düzenini değerlendirmelidir.

İşaret varsa ulama yoktur; yalnız satır değişmişse ses koşulu yeniden kontrol edilmelidir.

Ulama bulunan yerde yazım değişmediği için örnek üstünde işlem yaparken sözcükleri birleştirip yeni bir yazılı biçim üretmeye gerek yoktur.

İki kelime ayrı kalır, fakat okuma sırasında aradaki ses sınırı yumuşar.

Bu ayrım, özellikle seçeneklerde tanım sorulduğunda önemlidir.

Ulama, bir harfin türemesi ya da düşmesi değildir; söyleyişteki akışın adıdır.

Dolayısıyla doğru cevap, iki ayrı sözcük, ünsüzle bitiş, ünlüyle başlayış ve arada durak bulunmaması ölçütlerinin aynı anda gerçekleştiği örnekte aranmalıdır.