Tanım Cümleleri Konu Anlatımı

Tanım cümlesi, cümle anlamı içinde bir varlığın, kavramın, durumun ya da terimin ne olduğunu gösteren cümledir.

Burada belirleyici olan şey, cümlenin ele aldığı unsuru yalnızca övmesi, eleştirmesi, örneklemesi ya da ona ilişkin rastgele bir ayrıntı vermesi değildir.

Tanım, o unsurun kimliğini kurar.

Bu yüzden “nedir?” sorusu tanım cümlelerini yakalamak için temel ölçüttür.

Bir cümlede “şiir insanın iç dünyasını ritimli dille anlatma sanatıdır” deniyorsa şiire ilişkin bir yargıdan fazlası vardır; şiirin ne olduğu söylenmiştir.

Buna karşılık “şiir, insanın duygularını derinden etkiler” cümlesi bilgi verir ama şiirin ne olduğunu tanımlamaz.

İlkinde kavramın sınırı çizilir, ikincisinde kavram hakkında bir özellik bildirilir.

KPSS düzeyinde adaydan beklenen, bu iki işlev arasındaki küçük ama belirleyici farkı görmesidir.

Tanımın kurulması için cümlede mutlaka sözlük maddesi gibi kuru bir anlatım bulunması gerekmez. “Adlandırılır”, “denir”, “diye bilinir”, “olarak görülür” gibi yapılar tanımı sezdirir; fakat bunlar tek başına karar verdirmez.

Bir cümlede “denir” sözcüğü geçiyor diye hemen tanım vardır sonucuna varmak, sınav tuzağına düşmektir.

Çünkü bazen bir kimsenin söylediği söz aktarılır, bazen de konuşma dili içinde “buna böyle denir” türünden sınırlı bir kullanım yapılır.

Sağlam ölçüt, kalıp sözcük değil, cümlenin kavramı ne olarak belirlediğidir. “Masal, olağanüstü olayların yer aldığı anonim anlatı türüdür” cümlesinde tanım vardır; çünkü masalın türü ve ayırt edici niteliği verilmiştir. “Masallar çocukların hayal gücünü geliştirir” cümlesinde ise masalın işlevlerinden biri söylenmiş, fakat masal tanımlanmamıştır.

Tanım cümlelerinde çoğu zaman ayırt edici özellik bulunur.

Ayırt edici özellik, kavramı benzer kavramlardan ayıran temel niteliktir.

Sadece genel, belirsiz ya da öznel bir nitelik tanım için yeterli olmayabilir. “Roman güzel bir türdür” cümlesi tanım değildir; çünkü “güzel” kişisel değerlendirmedir ve romanı öyküden, denemeden, tiyatrodan ayırmaz. “Roman, kişi ve olayları geniş bir zaman içinde anlatan uzun kurmaca türüdür” cümlesi ise tanıma yaklaşır; çünkü tür, kapsam ve anlatılan malzeme birlikte verilir.

Bu ayrım özellikle seçeneklerde “tanımlama yapılmıştır” yargısı verildiğinde önem kazanır.

Aday, cümledeki kavramın neye karşılık geldiğini ve hangi belirleyici özellikle sınırlandığını aramalıdır.

Tanım cümleleri ile açıklama cümleleri arasındaki ilişki öğretici ama karıştırıcıdır.

Tanım cümlesi aynı zamanda açıklayıcıdır; çünkü okura bilgi verir.

Ancak açıklama cümlesi her zaman tanım değildir.

Açıklama, bir düşünceyi daha anlaşılır hâle getirmek, önceki yargıyı açmak, bir nedenin ya da durumun ne anlama geldiğini göstermek için kurulabilir.

Tanım ise doğrudan kavramın kendisine yönelir.

Örneğin “Fabl, hayvanlar aracılığıyla insan davranışlarını eleştiren kısa anlatıdır” cümlesinde fablın ne olduğu açıklanır ve tanım yapılır. “Fabllarda hayvanların konuşturulması okurun verilmek istenen dersi daha kolay kavramasını sağlar” cümlesi ise bilgi verir, fakat fablı tanımlamaz.

Bu yüzden “bilgi var mı?” sorusu tek başına yetmez; “kavramın ne olduğu söylenmiş mi?” sorusu asıl denetimdir.

Tanım cümlelerinin hukuki ya da resmi metin mantığıyla kurulduğu durumlarda da aynı ilke geçerlidir.

Bir kanun maddesi, yönetmelik veya yönerge bir kavramı “şu anlama gelir” biçiminde açıklıyorsa burada tanım vardır.

Resmi metinlerde tanımın amacı yorumu daraltmak, uygulama alanını belirlemek ve kavram karmaşasını önlemektir.

Türkçe sorularında doğrudan hukuk bilgisi aranmaz; ancak tanımın mantığı bu metin türlerinde çok açık görülür. “Başvuru sahibi, işlemden doğrudan etkilenen kişidir” gibi bir cümle, başvuru sahibinin sınırını çizer.

Buna karşılık “başvuru sahipleri belgelerini zamanında teslim etmelidir” cümlesi bir usul bildirir, tanım yapmaz.

Böyle örneklerde tanım ile kural cümlesi birbirinden ayrılmalıdır.

Tanım cümlelerinde koşul ve istisna bilgisi de görülebilir, fakat bunlar tanımın ana işlevini değiştirmez.

Bir kavram “belirli şartlarda ortaya çıkan durum” diye anlatılıyorsa tanım, koşulla birlikte kurulmuştur. “Geçici görev, personelin asıl görev yerinden başka bir yerde belirli süreyle çalıştırılmasıdır” cümlesinde süre ve yer değişikliği tanımın parçasıdır.

Ancak “personel geçici görevdeyken harcırah alabilir” cümlesi tanım değil, sonuç ya da hak bildiren bir açıklamadır.

Sınavda koşul eki, gereklilik anlamı veya usul bildiren fiiller tanım görüntüsü oluşturabilir.

Aday, cümlenin bir kavramı mı belirlediğini, yoksa o kavramla ilgili yapılacak işlemi mi anlattığını ayırmalıdır.

Tanım cümleleri nesnel veya öznel biçimde kurulabilir; fakat sınavlarda daha çok nesnel tanımlar beklenir.

Nesnel tanım, kavramı herkesçe denetlenebilir özelliklerle açıklar.

Öznel tanım ise konuşanın bakış açısını taşır. “Şiir, dilin en yoğun ve ritimli kullanımıdır” cümlesi öğretici bir tanım sayılabilir; “şiir, insan ruhunun en büyülü sığınağıdır” cümlesi ise daha çok kişisel ve sanatlı bir tanımlamadır.

İkisi de “şiir nedir?” sorusuna cevap verir, fakat birincisi ölçülebilir özelliklere, ikincisi yorum gücüne dayanır.

Soruda “nesnel tanım” gibi bir sınırlama yoksa sanatlı tanımlar da tanımlama değeri taşıyabilir.

Ancak “öznel değerlendirme” seçeneğiyle birlikte verilmişse cümlenin hangi işlevinin sorulduğu dikkatle okunmalıdır.

Tanım cümleleri paragrafta düşünceyi geliştirme yolu olarak da karşımıza çıkar.

Yazar önce bir kavramı tanımlar, sonra örneklerle ya da açıklamalarla o kavramı genişletir.

Bu durumda tanım genellikle paragrafın girişinde yer alır; çünkü okurun hangi kavram üzerinden düşüneceğini baştan belirler.

Fakat tanım sadece girişte bulunmak zorunda değildir.

Bir paragrafın ortasında yeni bir terim açıklanabilir ya da sonuç bölümünde kavrama yeniden sınır çizilebilir.

Bu nedenle cümlenin yerinden çok işlevine bakılmalıdır.

Bir numaralı cümlede tanım, ikinci cümlede örnekleme, üçüncü cümlede karşılaştırma bulunabilir.

Cümle analizi sorularında her cümle kendi içinde değerlendirilir; paragrafın genel konusu tanım kararını otomatik verdirmez.

Tanım sorularında yapılacak en güvenli işlem, önce tanımlanan kavramı bulmaktır.

Cümlede hakkında konuşulan ana unsur belirlenir.

Sonra bu unsurun “nedir?” sorusuna karşılık alıp almadığı denenir.

Üçüncü adımda verilen bilginin ayırt edici olup olmadığı kontrol edilir.

Dördüncü adımda cümlenin yalnızca görev, sonuç, örnek, amaç, neden ya da koşul bildirip bildirmediğine bakılır.

Bu sıralama, özellikle benzer anlam ilişkilerinin bir arada bulunduğu seçeneklerde işe yarar. “Kütüphane, kitapların düzenli biçimde okura sunulduğu kurumdur” tanımdır; “kütüphaneler öğrencilerin araştırma yapmasına katkı sağlar” açıklamadır; “öğrenciler araştırma yapmak için kütüphaneye gider” amaç bildirir.

Aynı kavram üç farklı cümlede üç farklı anlam ilişkisi kurabilir.