Genel-Özel Anlamlı Sözcükler Konu Anlatımı

Genel ve özel anlamlı sözcükler konusu, sözcüğün kapsadığı alanı doğru okumaya dayanır.

Bir sözcük çok sayıda varlığı, türü, durumu veya kavramı içine alacak biçimde kullanılıyorsa genel anlam taşır.

Aynı sözcük belirli bir varlığı, tek bir örneği ya da sınırları daraltılmış bir alanı gösteriyorsa özel anlam kazanır.

Burada belirleyici olan kelimenin tek başına sözlükte nasıl tanımlandığı değil, cümlede hangi genişlikte kullanıldığıdır.

Bu nedenle genel-özel ayrımı, yalnızca sözcük ezberiyle değil, bağlam ve kapsam ilişkisiyle çözülür.

Genel anlamlı sözcükler, kapsamı geniş sözcüklerdir.

Birden çok alt başlığı, örneği veya türü tek ad altında toplayabilirler.

Canlı sözcüğü hayvanı, bitkiyi, insanı ve başka canlı türlerini kapsayabilir.

Bitki sözcüğü çiçeği, ağacı, otu ve benzeri varlıkları içine alır.

Sanat sözcüğü resim, müzik, edebiyat, tiyatro gibi alanlara göre daha geneldir.

Böyle sözcükler tek bir nesneye değil, geniş bir kavram alanına gönderme yapar.

Cümlede türün tamamı ya da büyük bölümü düşünülüyorsa genel anlam söz konusudur.

Özel anlamlı sözcüklerde kapsam daralır.

Sözcük artık geniş bir kümeyi değil, o kümenin içindeki daha belirli bir üyeyi veya alt alanı karşılar.

Canlıya göre bitki daha özeldir; bitkiye göre çiçek daha özeldir; çiçeğe göre papatya daha özeldir.

Aynı biçimde kitap genel bir ad olabilirken belirli bir roman adı daha özeldir.

Şehir genel bir kavramdır; Ankara daha özel, Ankara içindeki belirli bir ilçe daha da özel bir kullanımdır.

Kapsam daraldıkça özel anlam güçlenir.

Bu konuda en önemli tuzak, sözcüğü tek başına genel ya da özel saymaktır.

Çocuk sözcüğü buna iyi bir örnektir.

Çocuk sevgi ister dendiğinde bütün çocuklar veya çocukluk kavramı düşünülür; bu kullanım geneldir.

Çocuk gece boyunca uyumadı dendiğinde ise konuşanın belirli bir çocuktan söz ettiği anlaşılır; bu kullanım özeldir.

Kitap insanı geliştirir cümlesinde kitap tür olarak kullanılır ve geneldir.

Masadaki kitap beni etkiledi cümlesinde belirli bir kitap anlatılır ve özel anlam oluşur.

Demek ki aynı kelime, cümlenin kurduğu gönderme alanına göre yer değiştirir.

Genel-özel ilişkisi çoğu zaman hiyerarşik bir sıralama olarak da sorulur.

Kapsamı geniş olandan dar olana gidiliyorsa genelden özele ilerleme vardır.

Canlı, bitki, çiçek, papatya dizilişi bu yöndedir.

Önce en geniş alan söylenmiş, sonra alan adım adım daraltılmıştır.

Ters yönde, papatya, çiçek, bitki, canlı biçiminde gidilirse özelden genele ilerlenir.

Bu kez başlangıçta dar bir örnek vardır; ardından onu içine alan daha geniş kavramlara geçilir.

Sınavda bu tür sıralamalarda sözcüklerin birbirini kapsayıp kapsamadığını görmek gerekir.

Paragraf yorumunda da bu ayrım kullanılır.

Bir metin önce geniş bir konudan söz edip sonra bu konunun alt başlığına, daha sonra da belirli bir örneğe inebilir.

Böyle bir akış genelden özele gidiştir.

Örneğin metin önce eğitimden, sonra dil eğitiminden, sonra Türkçe dersinden, sonra sözcükte anlam kazanımından söz ediyorsa kapsam giderek daralır.

Tersine, belirli bir olaydan başlayıp onu daha geniş bir ilkeye veya toplumsal sonuca bağlayan metinlerde özelden genele ilerleme görülebilir.

Bu nedenle konu yalnız sözcükte anlam için değil, düşünce akışını kavramak için de önemlidir.

Genel anlam ile soyut anlam birbirine karıştırılmamalıdır.

Bir sözcük soyut olabilir ama özel bir bağlamda kullanılabilir; somut bir sözcük de genel anlam taşıyabilir.

Sevgi soyut bir kavramdır, fakat bütün insan ilişkileri bakımından ele alınırsa genel bir alan kurabilir.

Kalem somut bir varlıktır, ancak kalem yazı yazma aracıdır cümlesinde tür adı olarak genel kullanılır.

Aynı şekilde özel adlar çoğu zaman özel anlamlıdır; fakat mesele yalnız özel ad olup olmamak değildir.

Belirli bir nesneyi işaret eden cins ad da özel anlam kazanabilir.

Belirlilik bildiren unsurlar özel anlamı güçlendirebilir.

Bu, şu, o gibi işaret sözcükleri; masadaki, dünkü, aldığım, yanımdaki gibi sınırlayıcı ifadeler; tek bir varlığa yönelen bağlamlar sözcüğün kapsamını daraltır.

Buna karşılık tür bildiren, herkes için geçerli görünen, genel yargı taşıyan cümlelerde kapsam genişler.

Ancak her zaman biçimsel ipuçlarına güvenmek yeterli değildir.

Cümlenin neyi anlattığı, sözcüğün kaç varlığı temsil ettiği ve üst-alt ilişkisinde nerede durduğu birlikte değerlendirilmelidir.

Soru çözerken pratik yöntem, sözcüğün içine başka örnekler alıp almadığını sormaktır.

Eğer bir sözcük birçok alt türü veya örneği kapsıyorsa daha geneldir.

Eğer başka bir sözcüğün içinde yer alan daha sınırlı bir örneği gösteriyorsa daha özeldir.

Ayrıca iki sözcük arasında kapsama ilişkisi yoksa onları genelden özele sıralamak doğru olmayabilir.

Öğrenci, sadece kelimelerin tanıdık olmasına bakmamalı; hangi sözcük hangisinin üst başlığıdır, hangisi onun alt örneğidir, bunu kurmalıdır.

Sonuç olarak genel-özel anlam, kapsam okuma becerisidir.

Genel anlam geniş kümeyi, özel anlam daraltılmış örneği gösterir.

Bağlam değiştikçe aynı sözcük farklı konuma geçebilir.

Genelden özele gidiş genişten dara, özelden genele gidiş dardan genişe yönelir.

Bu mantık yerleştiğinde öğrenci hem sözcükte anlam sorularında hem de paragrafın kuruluşunu yorumlayan sorularda daha sağlam karar verir.

Kapsam ilişkisi kurulurken parça-bütün ilişkisiyle tür-örnek ilişkisini ayırmak da yararlıdır.

Genel-özel anlam çoğunlukla üst kavram ile alt kavram arasındaki ilişkiyi anlatır.

Araç sözcüğü otomobil, otobüs, bisiklet gibi alt türleri kapsar; otomobil ise belirli bir araç türüdür.

Fakat kapı, tekerlek, direksiyon gibi parçalar otomobilin alt türü değildir.

Bu yüzden her yakınlık genel-özel ilişkisi sayılmaz.

Sınavda seçenekler birbirine anlamca yakın verildiğinde, bir sözcüğün diğerinin çeşidi mi yoksa yalnızca onunla ilgili bir parça mı olduğuna dikkat etmek gerekir.

Bir başka öğrenme tuzağı, çoğul eki alan sözcüğü otomatik olarak genel kabul etmektir.

Çocuklar bahçede oynuyor cümlesi belirli bir grup çocuğu anlatıyorsa özel kullanımdır; çünkü bütün çocuklardan değil, belli bir topluluktan söz edilir.