KPSS Lisans · Türkçe

Kökte Ünlü Değişimi Konu Anlatımı

Kökte Ünlü Değişimi konusunun özeti ve anlatımı — KPSS Lisans Türkçe dersi. Özet her zaman ücretsiz.

Kısaca

Kökte ünlü değişimi, bir ek geldiğinde sözcüğün kökündeki ünlünün başka bir ünlüye dönüşmesidir. KPSS Türkçede başlıca örnek, “ben” ve “sen” kişi zamirlerinin yönelme durumudur: ben + e biçimi “bana”, sen + e biçimi “sana” olur; kökteki ince “e” kalın “a”ya değişir. Olay yalnız bu zamirlerin her çekiminde görülmez. “Beni, benim, benden; seni, senin, senden” biçimlerinde kök ünlüsü korunur. Bu değişim ünlü daralması değildir; çünkü geniş ünlü dar ünlüye dönüşmez. Ünlü düşmesi de değildir; ses kaybolmaz. Çözümde kök, ek ve değişen ses açıkça gösterilmelidir.

Bu özet her zaman ücretsizdir ve giriş yapmadan okunabilir.

Özet: Sesli anlatım yakında

Bu konuyu PDF ders notlarında da çalış

KPSS Lisans konu yapraklarının tamamını içeren ücretsiz ders notu PDF’ini indirip çevrim dışı tekrar edebilirsin. Bu yaprak PDF kitapçığın kapsam tablosunda yer alır; uygulamadaki soru ve sesli anlatım katmanları ayrıca sunulur.

KPSS Lisans ders notları PDF’ini indir

Konu Anlatımı

Tam anlatım: Sesli anlatım yakında

Kökte ünlü değişimi, eklenme sırasında değişikliğin ek üzerinde değil sözcüğün kök ünlüsünde görülmesidir.

Türkçe sınavlarında bu başlık geniş ve düzensiz bir örnek listesi olarak değil, özellikle ben ve sen kişi zamirlerinin yönelme durumuyla öğretilir.

Temel örnek

Yönelme durumu eki ünlü uyumuna göre -a/-e biçimindedir.

Normal birleştirme mantığıyla “ben-e” ve “sen-e” biçimleri beklenebilirdi.

Yerleşik standart biçimler ise bana ve sanadır:

ben + e → bana

sen + e → sana

Her iki örnekte kökteki ince ve geniş e ünlüsü, kalın ve geniş a ünlüsüne dönüşür.

Bu yüzden olay “ünlü kalınlaşması” adıyla da anılır.

Yönelme anlamı, “kime?” sorusuyla doğrulanabilir: “Bana haber verdi”, “Sana güveniyorum.”

Hangi biçimlerde görülmez?

Değişim, ben ve sen zamirlerinin bütün çekimlerine yayılmaz. Beni, benim, benden, bende ve seni, senin, senden, sende biçimlerinde kökteki e korunur.

Bu sözcüklerde yalnız zamirin bulunması kökte ünlü değişimi kararı için yeterli değildir; yönelme ekiyle oluşan bana/sana biçimi aranır.

“Bana” sözcüğündeki n sesi ayrıca zamir n’si diye yeni bir ses eklenmesi biçiminde çözümlenmemelidir.

Sözcüğün kökü zaten bendir; ayırt edici olay e → a değişimidir.

Aynı şekilde “sana” biçiminde kök sen olarak izlenir.

Yakın ses olaylarından ayrımı

Ünlü daralmasında a/e ile biten bir fiil, -yor eki aldığında kök sonundaki geniş ünlü daralabilir: “başla-yor → başlıyor”, “bekle-yor → bekliyor.” Bana ve sana örneklerinde -yor yoktur ve e, dar bir ünlüye değil aya dönüşür.

Ünlü düşmesinde kökteki bir ünlü tamamen kaybolur: “burun-u → burnu.” Bana ve sana örneklerinde ses kaybolmaz; niteliği değişir.

Ünlü türemesinde ise sözcüğe daha önce bulunmayan bir ünlü eklenir.

Burada yeni bir kök ünlüsü eklenmediği için türeme de söz konusu değildir.

Soru çözme sırası

Önce sözcüğün yalın biçimi belirlenir.

Sonra aldığı ek ve ekin cümledeki görevi bulunur.

Yalın biçimle çekimli biçim yan yana getirilerek kökteki sesin korunup korunmadığı kontrol edilir. “Bana” için kök ben, ek yönelme ekidir ve e → a değişimi açıkça görülür. “Beni” için kök yine bendir; fakat e korunduğundan bu özel olay yoktur.

Yazı dilinde karşılığı olmayan hızlı söyleyişler ses olayı sayılmaz.

Karar standart çekim biçimine dayanır.

Böylece konu üç kısa soruyla çözülür: Kök nedir, hangi ek gelmiştir, kökün hangi ünlüsü nasıl değişmiştir?

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Anlatımın kapanış bölümü ve sesli anlatım uygulamada

Kökte Ünlü Değişimi anlatımının bu sayfada okuduğunuz bölümü ücretsizdir; kapanış bölümü, sesli anlatımı, çevrimdışı indirmesi ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

Türkçe dersindeki diğer konular

Bu Konunun Sınavdaki Ağırlığı

Kökte Ünlü Değişimi konusu KPSS Lisans Genel Yetenek düzeyindeki Türkçe dersine bağlıdır. Bu ders için doğrulanmış bir ağırlık verisi bulunmadığından burada bir oran yayımlamıyoruz.

Kaynak: benzersor müfredat analizi. Bu yüzdeler benzersor’un kendi müfredat analizinden gelir: her dersin müfredatta kapsadığı konu ve alt konu sayısı ile kapsam genişliği ölçülür, ders bazında yüzdeye çevrilir ve sınav düzeyi içinde %100’e tamamlanır. Resmî bir soru dağılımı değildir; sınavda kaç soru çıkacağını göstermez ve sınav kurumunun yayımladığı bir veri değildir.

SSS

Sık Sorulan Sorular

Kökte Ünlü Değişimi, KPSS Lisans Genel Yetenek düzeyindeki Türkçe dersinin konularından biridir. Aynı dersin diğer konularına bu sayfanın altındaki konu listesinden geçebilirsiniz.

Bu sayfada konunun ücretsiz özeti ve anlatımın neredeyse tamamı yer alır; yalnızca kapanış bölümü uygulamaya bırakılmıştır. Sesli anlatım, çevrimdışı indirme ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

Türkçe dersi için doğrulanmış bir ağırlık verisi bulunmuyor; doğrulanmamış bir oran yayımlamıyoruz. Dersin kapsamını konu listesinden takip edebilirsiniz.

Önce özeti okuyup konunun ne hakkında olduğunu netleştirin, sonra anlatımı baştan sona takip edin. Anlatımı bitirir bitirmez aynı konudan soru çözün: konuyu okumaktan çok, okuduktan hemen sonra hatırlamaya çalışmak kalıcılığı belirler. Bir gün sonra sadece özeti tekrar okumak çoğu konu için yeterli olur.

Türkçe dersi bu sayfadaki konuyla birlikte 201 konu içerir. Tam liste sayfanın altındaki konu bağlantılarında ve dersin kendi sayfasında yer alır; oradan her konunun ücretsiz özetini tek sayfada okuyabilirsiniz.

Türkçe dersindeki diğer konular

Bu ders toplam 201 konu içerir.

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
KPSS Lisans soru çözme rehberi
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et
powered by