Kökte Ünlü Değişimi Konu Anlatımı

Kökte ünlü değişimi konusu, ses bilgisinde yalnızca bir terim ezberi olarak değil, sözcüğün kökü, aldığı ek ve ortaya çıkan ses değişikliği birlikte okunarak öğrenilmelidir.

Eklenme sırasında kökün içindeki ünlü başka bir ünlüye dönüşür; olay ekin başında değil kökün yapısında izlenir.

Bu nedenle öğrenci önce sözcüğün bugünkü biçimine değil, hangi kökten geldiğine ve hangi ekle genişlediğine bakar.

Kök ile ek ayrılmadan verilen bir sesin görevini adlandırmak çoğu zaman yanıltıcıdır.

KPSS sorularında da amaç çoğunlukla kuralı söylemekten çok, benzer görünen örnekleri ayırmaktır.

Bir sözcükte aynı harf veya aynı ek bulunabilir; fakat ses olayı yalnızca şartlar gerçekten oluştuğunda kabul edilir.

Bu başlıkta güvenli yol, biçimi parçalamak, değişen sesi bulmak ve değişimin yönünü adlandırmaktır.

Konunun dil bilgisel çerçevesi kök ve ek ilişkisine dayanır.

Standart ve yerleşmiş çekim biçimleri esas alınır; ben ve sen zamirlerinin yönelme durumundaki kullanımı bu çerçevenin ana örneğidir.

Türkçede ekler sözcüğe gelirken bazen kökün son sesi, bazen ekin başındaki ses, bazen de kökün içindeki ünlü etkilenir.

Bu yüzden yasal çerçeve diye düşünülebilecek ölçü, standart yazı ve yerleşmiş çekim biçimidir; kişisel telaffuz, hızlı konuşma veya günlük söyleyiş tek başına kanıt sayılmaz.

Soruda verilen biçim, Türkçenin kabul edilmiş biçimi üzerinden çözümlenir.

Eğer değişim yazıda da görünüyorsa ve kaynak biçimle yeni biçim arasında açıklanabiliyorsa ses olayı adlandırılır.

Eğer ses zaten kökün içindeyse ya da ekten bağımsızsa olay aranmaz.

Uygulama şartları açık biçimde kurulmalıdır.

Ben veya sen zamiri yönelme anlamı aldığında bana ve sana biçimi oluşur; e ünlüsü a olur.

Öğrenci önce sözcüğün kökünü belirler, sonra ek veya ekleri ayırır, en sonunda değişen sesin yerini saptar.

Bu sırada tek bir işarete bağlanmak doğru değildir.

Bir ekin görünmesi, bir harfin bulunması veya sözcüğün belirli bir biçimde bitmesi yalnız başına yeterli kanıt olmaz.

Kuralın beklediği bütün koşullar oluşmalıdır.

Koşullardan biri eksikse seçeneklerde aynı ad geçse bile o ses olayı yoktur.

Sınavda özellikle bu eksiklikler üzerinden çeldirici hazırlanır; kökü yanlış ayıran ya da eki erken yorumlayan öğrenci hataya düşer.

İstisnalar ve kapsam dışı durumlar ayrıca öğrenilmelidir.

Beni, seni, benim, senin gibi biçimler aynı başlığın örneği değildir; bu biçimlerde e korunur veya başka ek ilişkisi vardır.

Bir kuralın genel işleyişini bilmek önemlidir; ancak Türkçede yerleşmiş biçimler, alıntı sözcükler, tek heceli yapılar, zamir çekimleri veya ekin kendi niteliği sonucu değiştirebilir.

Bu nedenle istisna bilgisi ezber yükü değil, yanlış genellemeyi engelleyen güvenlik payıdır.

Soru kökü açıkça belli olan bir örnek verdiğinde genel kural uygulanır; fakat örnek kaynakta özel olarak anılan sınırlı bir kullanım ise o kullanım kendi çerçevesinde değerlendirilir.

Özellikle benzer yazılan sözcüklerde anlam da kontrol edilmelidir.

Çözüm prosedürü düzenli olursa konu kolaylaşır.

Zamir belirlenir, yönelme görevi kontrol edilir, kökteki eski ünlü ile yeni biçimdeki ünlü karşılaştırılır.

İlk adım cümleyi okumaktır; çünkü sözcüğün türü ve anlamı bazen kökü değiştirir.

İkinci adım kökü kapatıp ekleri sırayla ayırmaktır.

Üçüncü adım, olayın kökte mi, ekte mi, kök ile ek sınırında mı gerçekleştiğini bulmaktır.

Son adımda değişimin türü adlandırılır.

Ses kaybolmuşsa düşme, yeni bağlantı sesi gelmişse yardımcı ses, geniş ünlü dar ünlüye dönmüşse daralma, kökteki ünlü başka bir niteliğe geçmişse kökte ünlü değişimi düşünülür.

Bu sıra, seçenekler arasında hızlı eleme sağlar.

Karşılaştırma yapmak sınav başarısını artırır.

Bu olay daralma değildir, çünkü e dar ünlüye değil a ünlüsüne gider; düşme değildir, çünkü ses yok olmaz.

Aynı sözcük ailesinden gelen iki biçim yan yana getirildiğinde olay daha görünür olur.

Yalın biçim ile ek almış biçim arasındaki fark bulunur; sonra bu farkın ses olayına karşılık gelip gelmediği sorulur.

Bazı örneklerde değişim yalnızca söyleyişte varmış gibi sanılabilir; standart yazı bunu desteklemiyorsa karar verilmez.

Bazı örneklerde ise değişim küçük bir harf farkı gibi görünür ama kökün yapısını etkilediği için önemlidir.

Bu yüzden karşılaştırma yalnız sonuç biçime değil, önceki biçimle ilişkisine dayanır.

Sınav tuzakları genellikle aceleci genellemelerden doğar.

Ben ve sen zamirlerinin bütün çekimlerinde değişim aramak, konuyu gereksiz genişletmek ve yanlış seçenek seçmek en yaygın tuzaktır.

Öğrenci bir eki görünce otomatik karar verirse, kökten gelen bir harfi yardımcı ses sanarsa veya istisna bir çekimi genel kurala yayarsa yanlış seçenek çekici hale gelir.

Çeldiriciler çoğu zaman doğru terimi yanlış örneğe bağlar.

Bu nedenle her seçenekte aynı işlem tekrarlanır: kök bulunur, ek ayrılır, değişen ses gösterilir, sonra terim seçilir.

Terim örneğe uymuyorsa seçenek elenir.

Kuralı ezberlemek kadar, kuralın uygulanmadığı yeri fark etmek de gereklidir.

Örnekler üzerinden düşünmek kalıcılığı artırır.

Bana ve sana kökte ünlü değişimi gösterir; beni ve seni göstermez; benden veya sende gibi biçimler de bu özel kalınlaşma örneği değildir.

Bu örneklerde amaç cümleyi çoğaltmak değil, her örnekte aynı denetimi yapmaktır.

Bir örnekte olay varsa hangi sesin değiştiği açıkça gösterilir; yoksa neden olmadığı söylenir.

Böylece öğrenci yalnız doğru cevabı değil, yanlış cevabın neden yanlış olduğunu da öğrenir.

KPSS tarzı sorularda zaman kazandıran şey de budur.

Tanım, şart, istisna, prosedür ve karşılaştırma birlikte kullanıldığında konu ayrı ayrı ezberlenmiş maddeler olmaktan çıkar ve her yeni sözcüğe uygulanabilecek bir çözüm alışkanlığına dönüşür.

Bu başlık çalışılırken not tutma biçimi de önemlidir.

Önce temel tanım yazılır, ardından şartlar kısa bir cümleyle özetlenir, sonra istisnalar ayrı bir dikkat alanı olarak zihinde tutulur.

Fakat sınavda nottaki sırayı ezbere tekrar etmek yerine verilen sözcüğe uygulanabilirlik aranır.

Eğer sözcük şartları taşımıyorsa en bilinen kural bile işletilmez.

Eğer sözcük özel örneklerden biriyse genel beklenti yerine yerleşmiş biçim esas alınır.