Varlıkların Sayılarına Göre İsimler Konu Anlatımı

Varlıkların sayılarına göre isimler, adların karşıladığı varlık sayısını esas alan bir sınıflamadır.

İsimler sözcük türleri içinde varlıkları, kavramları, durumları ve nitelikleri adlandırır; sayı bakımından incelendiğinde tekil ad, çoğul ad ve topluluk adı ayrımı yapılır.

Bu ayrım adın somut veya soyut olmasından bağımsızdır. “Kalem” somut bir varlığı, “düşünce” soyut bir kavramı karşılayabilir; ikisi de çoğul eki almadan tek bir birim olarak kullanıldığında tekil addır.

Sayılarına göre isimler konusunda temel soru, sözcüğün kaç varlığı düşündürdüğü ve bunu ekle mi yoksa anlamıyla mı yaptığıdır.

Tekil adlar, bir varlığı veya bir kavramı tek olarak karşılayan adlardır. “Kitap, öğrenci, şehir, masa, duygu, ses, gün” gibi sözcükler uygun bağlamda tekil ad olarak kullanılır.

Tekil ad olmak için varlığın mutlaka somut ve sayılabilir olması gerekmez; “umut” veya “korku” gibi soyut adlar da cümlede tek bir kavramı karşılayabilir.

Tekil adlar çoğul eki almadıkları için biçimce yalındır; ancak yalın görünmek her zaman topluluk olmadığı anlamına da gelmez.

Bu yüzden tekil ad ile topluluk adını ayırmak için sözcüğün tek bireyi mi, bireylerden oluşan bütünü mü anlattığına bakılır.

Çoğul adlar, birden fazla varlığı karşılayan adlardır.

Türkçede bu anlam en yaygın biçimde -lar ve -ler ekiyle sağlanır. “Kitaplar, öğrenciler, şehirler, düşünceler, sesler” gibi sözcükler aynı türden birden çok varlığı veya kavramı bildirir.

Bu ek bir çekim ekidir; sözcüğü yeni bir sözlük birimine dönüştürmez, yalnızca sayı bakımından düzenler.

Bu nedenle “kitaplar” sözcüğü çoğul çekim almıştır; fakat çoğul eki nedeniyle türemiş sayılmaz.

KPSS’de sözcük türleri ve çekim ekleri birlikte yoklandığında bu nokta önemlidir.

Çokluk eki, isimlerin cümledeki sayı değerini gösterir; yapım eki gibi yeni anlamlı bir kelime üretmez.

Topluluk adları, biçimce tekil olduğu hâlde anlamca birden fazla varlıktan oluşan bütünü karşılayan adlardır. “Ordu” askerlerden, “sınıf” öğrencilerden, “takım” oyunculardan, “sürü” hayvanlardan, “aile” bireylerden, “millet” insan topluluğundan oluşan bir bütünü anlatabilir.

Bu sözcükler çoğul eki almadan çokluk fikri taşır.

Topluluk adının ayırıcı özelliği, tek bir adla çok sayıda bireyin oluşturduğu grubu göstermesidir.

Burada biçim tekil, anlam topludur.

Bu yüzden “topluluk adı” ile “çoğul ad” aynı şey değildir.

Çoğul ad ekle çokluk kurar; topluluk adı ek almadan anlamıyla çokluk bildirir.

Bağlam, topluluk adlarında özellikle belirleyicidir. “Sınıf boyandı” cümlesinde sınıf sözcüğü derslik anlamında fiziksel bir mekânı gösterebilir; bu durumda topluluk adı değeri zayıflar. “Sınıf sınavdan yüksek not aldı” cümlesinde ise öğrencilerden oluşan grup kastedilir ve topluluk anlamı belirginleşir. “Takım sahaya çıktı” cümlesinde oyuncular bütünü düşünülür; “takım elbise dolapta duruyor” cümlesinde ise “takım” başka bir adlandırma içinde farklı bir nesneyi karşılar.

Bu nedenle topluluk adını ezber listesiyle değil, cümledeki karşılığıyla değerlendirmek gerekir.

Bir topluluk adı çoğul eki de alabilir. “Ordular, sınıflar, aileler, takımlar” biçimlerinde sözcük hem topluluk anlamı taşıyabilir hem de -lar, -ler ekiyle birden fazla topluluğu bildirebilir. “Sınıflar geziye katıldı” dendiğinde her sınıf zaten öğrencilerden oluşan bir topluluktur; çoğul eki ise birden çok sınıfı gösterir.

Bu örnek, biçim ve anlam düzeylerinin ayrı ayrı okunması gerektiğini açıkça gösterir.

Sınavda “sınıf” topluluk adıdır, “sınıflar” yalnız çoğul addır gibi acele hükümler yanıltıcı olabilir.

Doğru değerlendirme, sözcüğün kök anlamındaki topluluk değerini ve aldığı çoğul ekinin eklediği sayı bilgisini birlikte görmektir.

Çoğul eki her zaman gerçek çokluk anlamı vermeyebilir; bu da ayrı bir tuzak alanıdır.

Türkçede -lar, -ler eki bazen saygı, abartma, aile adı, yaklaşık zaman veya genelleme anlamlarıyla kullanılabilir. “Ayşeler bize gelecek” cümlesinde Ayşe ve ailesi ya da Ayşe’nin içinde bulunduğu grup anlatılabilir. “Akşamları yürürüm” örneğinde çoğul eki tek tek akşamları kapsayan genelleme değeri taşır.

Ancak sayılarına göre isimler sorusunda temel ayrım yine adın cümlede bir varlığı mı, birden çok varlığı mı, yoksa topluluk bütününü mü karşıladığıdır.

Ekin özel anlamları varsa soru kökü ve bağlam dikkatle okunmalıdır.

Sayılarına göre isimler konusu, adların özel-cins veya somut-soyut oluşuyla karıştırılmamalıdır. “Ankara” özel addır ve tek bir şehri karşıladığı için aynı zamanda tekil addır. “Sevinçler” soyut bir ad olabilir ama çoğul eki aldığı için sayı bakımından çoğuldur. “Halk” cins ad gibi kullanılabilir; bağlamda insan topluluğunu gösterdiğinde topluluk adıdır.

Bir sözcük aynı anda birden fazla sınıflandırmanın konusu olabilir.

Bu nedenle seçeneklerde “özel ad, tekil ad, topluluk adı” gibi başlıklar yan yana verilirse soru kökünün hangi ölçütü istediği okunmalıdır.

Sayı bakımından yapılan değerlendirme, adın başka anlam özelliklerini ortadan kaldırmaz.

Ad tamlamaları ve sıfat tamlamaları içinde de sayı değeri dikkatle izlenir. “Üç öğrenci” sözünde öğrenci sözcüğü çoğul eki almaz; fakat sayı sıfatı birden fazla öğrenciyi düşündürür.

Buna rağmen biçimsel olarak “öğrenciler” gibi çoğul çekimli değildir. “Bir sürü kuş” sözünde “sürü” topluluk anlamı taşırken “kuş” tekil biçimde kullanılabilir; bütün söz grubu çokluk fikri verir. “Öğrenci topluluğu” örneğinde topluluk sözcüğü zaten grup anlamı taşır, tamlama bu anlamı belirginleştirir.

KPSS’de altı çizili sözcük soruluyorsa yalnız altı çizili ad değerlendirilir; bütün tamlamanın anlamı yardımcı olsa da cevap doğrudan istenen sözcüğe göre verilir.

Topluluk adları tek bir grup adı kurduğu için yüklemle ilişkide de kimi zaman tekillik ve çokluk hissi birlikte görülebilir. “Ordu ilerledi” cümlesinde yüklem tekil biçimdedir; çünkü özne tek bir bütün olarak ele alınmıştır. “Takım sevindi” dendiğinde sevinenler oyunculardır, fakat takım adı bütün olarak kullanılır. “Aileler toplandı” örneğinde ise birden fazla aile söz konusudur; her aile kendi içinde topluluk anlamı taşıdığı hâlde çoğul eki toplam aile sayısını artırır.

Bu örnekler, topluluk adının zihinde çok kişiyi canlandırmasının onu biçimce çoğul yapmadığını gösterir.

Biçim tekil kalabilir, anlam çokluk taşıyabilir; çoğul eki eklenirse bu kez birden çok topluluk anlatılır.

Bu başlık sözcük türleri sorularıyla doğrudan ilişkilidir.

ÖSYM, metinde altı çizili sözcüklerin türünü veya alt başlıklarını sorabilir.

Böyle bir soruda aday yalnız “isim mi?” demekle yetinmez; ismin somut-soyut, özel-cins, tekil-çoğul-topluluk gibi alt özelliklerini de ayırt eder.

Sağlam çözüm yöntemi şudur: Önce sözcüğün ad olup olmadığını belirleyin.