Benzetme (Teşbih) Konu Anlatımı

Benzetme, bir varlığı, kavramı ya da durumu başka bir varlık veya kavramla ortak bir özellik üzerinden anlatma yoludur.

Bu başlık KPSS Türkçe’de yalnızca edebî sanat adı olarak düşünülmemelidir.

Kaynak anlatımda özellikle sözcükte anlam olayları içinde benzetme ve kişileştirmenin dikkat edilmesi gereken iki konu olduğu vurgulanır.

Bunun nedeni, bu iki kullanımın paragraf sorularında anlatım özellikleriyle ilgili seçeneklerde karşımıza çıkabilmesidir.

Soru bir metin verir ve “bu parçanın anlatımıyla ilgili hangisi yanlıştır” gibi bir kökle seçeneklerde benzetme ya da kişileştirme bulunup bulunmadığını yoklayabilir.

Bu yüzden benzetmeyi tanım düzeyinde bilmek yetmez; verilen cümlede ilişkiyi tanımak gerekir.

Benzetmenin temelinde iki unsur vardır.

Kaynak anlatım bu iki unsuru “malzeme” gibi düşünür: benzetmede iki şey yan yana getirilir ve bunlardan biri, belirli bir bakımdan diğerinden daha güçlü kabul edilir.

Bu üstünlük her konuda mutlak bir üstünlük değildir.

Yalnızca benzetmenin kurulduğu özellik bakımından daha belirgin olma durumudur.

Bir göz kömüre yaklaştırıldığında kömür, siyahlık bakımından daha güçlü bir örnek gibi düşünülür.

Bir diş inciyle birlikte anıldığında inci, beyazlık ve sağlamlık bakımından öne çıkar.

Böylece anlatılmak istenen unsur, niteliği daha kuvvetli görülen başka bir unsur aracılığıyla belirginleşir.

Bu ilişkide anlatılmak istenen unsur benzeyen, özelliği daha güçlü taşıdığı düşünülen unsur kendisine benzetilendir.

İki unsuru birbirine bağlayan ortak özellik ise benzetme yönüdür.

Öğrenci için en kullanışlı kontrol soruları şunlardır: ne benzetilmiş, neye benzetilmiş, hangi yönden benzetilmiş?

Bu soruların cevabı cümleden çıkarılabiliyorsa benzetme ilişkisi kurulmuştur.

Cevap alınamıyorsa yalnızca mecazlı, süslü veya etkileyici bir söyleyiş görmek benzetme demek için yeterli olmaz.

Benzetme, iki unsur arasındaki belirli yakınlığı göstermelidir.

Kaynakta verilen göz ve kömür örneği bu mantığı açıklaştırır. “Kömür gözlüm” denildiğinde göz doğrudan kömür değildir; göz, kömürün siyahlığıyla ilişkilendirilir.

Kömür, bilinen siyah tonları içinde daha yoğun ve güçlü bir siyahlık çağrıştırdığı için seçilir.

Böylece gözün rengi daha etkili anlatılır.

Aynı mantık “inci diş” kullanımında da görülür.

Diş, inciye dönüşmez; dişin beyazlığı ve sağlamlığı inci üzerinden belirginleştirilir.

Burada önemli olan, benzetmenin bütün varlığı eşitlememesi, yalnızca seçilen özellik bakımından bağ kurmasıdır.

Söz ve düşünce örneği benzetmenin soyut kavramlarda da kullanılabileceğini gösterir.

Kaynak anlatımda söz, duvara gergin biçimde asılmış, örnekleri tek tek seçilmiş bir halıya benzetilir.

Bu benzetmede söz ile halı arasında ilk bakışta hazır bir yakınlık yoktur; ilişki, halının pürüzsüzlüğü ve seçilmiş örneklerle düzenlenmiş olması üzerinden kurulur.

Düşünce ise kapalı bir bohçaya benzetilir; çünkü kapalı bohça içindekileri saklı tutar.

Düşünce de içerde gizli olanı temsil eder, söz ise onu ortaya döker.

Bu örnek, benzetme yönünün bazen cümlede açıklanarak verilebileceğini gösterir.

Köyler ve yollarla ilgili örnek de aynı çözüm biçimini gerektirir.

Köyler ufka dizilmiş, tozlanmış birer resim gibi düşünülür; yollar ise köyleri saran eskimiş çerçeveler olarak anlatılır.

Burada iki ayrı benzetme vardır.

Köylerin resme benzetilmesinde ufka diziliş ve tozlanmış görünüm öne çıkar.

Yolların çerçeveyle ilişkilendirilmesinde ise köyleri sarması belirleyici olur.

Öğrenci bu tür cümlelerde güzel veya değişik söyleyişe kapılmadan önce benzetilen iki unsuru ve ortak yönü ayırmalıdır.

Böyle yapılınca parçada birden fazla benzetme bulunup bulunmadığı da daha rahat görülür.

Benzetmenin sınavdaki yeri, paragraf seçeneklerini doğru okumayı gerektirir.

Eski tip sorularda numaralanmış cümleler içinde benzetme olan ya da olmayan cümle sorulabilirken, güncel kullanımda bu bilgi daha çok anlatım özellikleri seçeneği içinde yoklanabilir.

Bir seçenek “benzetmelere yer verilmiştir” diyorsa metinde yalnızca güzel bir anlatım aramak yeterli değildir.

Metnin herhangi bir yerinde iki kavram veya varlık arasında ortak özellik ilişkisi kurulup kurulmadığı aranmalıdır.

Aynı biçimde “benzetmeye yer verilmemiştir” deniyorsa, metindeki ifadeler bu gözle tek tek kontrol edilmelidir.

Benzetme ile kişileştirme arasındaki ayrım da bu başlıkta önemlidir.

Kişileştirmede insan dışındaki bir varlık insana ait bir davranış, duygu veya özellik kazanır.

Benzetmede ise iki unsur arasında benzerlik bağı kurulur.

Bir cümlede insan dışı varlık insana özgü bir eylemle anlatılıyorsa kişileştirme düşünülür; iki unsur belirli bir ortak yön üzerinden ilişkilendiriliyorsa benzetme düşünülür.

Kaynak anlatım bu iki başlığın paragraf sorularında seçenek olarak gelebileceğini belirttiği için, adayın ikisini aynı şey saymaması gerekir.

Benzetmede insan özelliği verme zorunluluğu yoktur; kişileştirmede ise temel işaret insana özgü nitelik aktarımıdır.

Sağlam çözüm için benzetmeyi edat aramaya indirgememek gerekir.

Kaynak örneklerinde kimi ifadelerde “gibi” açıkça görülebilir, kimi ifadelerde ise benzetme daha kısa bir tamlama biçimindedir. “İnci diş” veya “kömür göz” türü kullanımlarda benzetme ilişkisi açık bir edatla değil, iki unsurun yan yana gelişiyle anlaşılır.

Bu nedenle sınavda önce anlama bakılmalıdır.

Cümlede anlatılmak istenen unsur, onu daha belirgin kılan başka bir unsurla ilişkilendiriliyor mu?

Bu ilişki belirli bir benzetme yönüne dayanıyor mu?

Cevap evetse benzetme vardır.

Cevap yoksa yalnızca etkili söyleyiş benzetme sayılmaz.

Benzetmede ortak yön bazen açıkça söylenir, bazen de cümlenin anlamından çıkarılır.

Sözün halıya benzetilmesinde pürüzsüzlük ve seçilmişlik belirtilir; düşüncenin bohçaya benzetilmesinde saklama özelliği cümlenin içinde görülür.

Kömür göz ve inci diş örneklerinde ise ortak yön daha kısa biçimde sezilir.

Bu yüzden aday hem açık verilen hem de anlamdan tamamlanan benzetme yönlerini okuyabilmelidir.

Ortak yön bulunmadığında benzetme yorumu zayıflar; çünkü iki unsurun yan yana gelmesi tek başına yeterli değildir.

Paragraf içinde benzetme ararken anlatımın bütününe bakmak gerekir.

Bir cümlede söz, düşünce, köy ya da yol gibi sıradan görünen unsurlar başka bir varlıkla ilişkilendirilebilir.

Bu ilişki okurun zihninde görüntü kurar, soyut olanı görünür kılar veya anlatılan özelliği daha güçlü hissettirir.