Parantez ( ) Konu Anlatımı

Parantez, kaynaklarda yay ayraç adıyla verilen ve cümleye ikinci bir açıklama katmanı ekleyen noktalama işaretidir.

Onu virgül ya da kısa çizgiyle karıştırmamak için önce işlevine bakmak gerekir.

Parantez cümlenin ana omurgasını taşımaz; daha çok ana yargının yanında duran, okura ayrıntı veren, bazen de yazanın tutumunu gösteren bir alan açar.

Parantez içindeki bilgi çıkarıldığında dıştaki cümle çoğu zaman dil bilgisi bakımından bozulmaz.

Buna karşılık okur bir tarih aralığını, bir ad açıklamasını, alıntının kaynağını, sahnedeki hareketi veya bilginin kesinlik derecesini kaçırır.

Sınav sorularında parantezin doğru kullanılıp kullanılmadığı değerlendirilirken bu yardımcı bilgi niteliği temel ölçüt olarak alınmalıdır.

Parantez, rastgele eklenen süs değildir; ana cümleyi kesmeden gerekli bir yan açıklama verme aracıdır.

Parantezin ilk kullanım alanı, cümlenin yapısıyla doğrudan ilgili olmayan açıklamaları göstermektir.

Bir yer adı, kişi adı, tarih, kavram açıklaması ya da yazarın kısa notu ana cümleye parantezle eklenebilir.

Böylece okuma çizgisi korunur ve açıklama ayrı bir bölmede sunulur.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, parantez içindeki sözün dış cümleyle anlam ilişkisini bütünüyle kaybetmemesidir.

Parantez içi bölüm ana yargıdan kopuk bir başka konuya dönüşürse kullanım zayıflar.

Fakat dış cümlede geçen bir sözü açıyor, bir tarih veriyor veya söylenenin bağlamını gösteriyorsa parantez yerindedir.

Bu nedenle parantez, anlatımı dağıtmak için değil, okurun asıl cümleyi daha güvenli anlaması için kullanılır.

Parantez içindeki bölüm kendi yazım düzenine sahiptir.

İçeride özel ad varsa büyük harf kuralı korunur; içeride bağımsız yargı değerinde bir cümle varsa uygun noktalama işareti getirilebilir.

Bu durum, parantezin dış cümleden tamamen bağımsızlaştığı anlamına gelmez; yalnızca parantez içindeki parçanın kendi küçük yazım alanı olduğunu gösterir.

Sınavlarda bu nokta büyük harf ve noktalama bilgisini birlikte yoklayabilir.

Parantez içinde yargı bildiren bir açıklama küçük harfle başlatılmışsa veya gerekli noktalama unutulmuşsa hata aranabilir.

Tersi durumda, yalnız kısa bir sözcük açıklaması varsa onu gereksiz yere tam cümle gibi düşünmek de yanlıştır.

Parantezin içindeki parçanın türü, kullanılacak büyük harfi ve sonda yer alacak işareti belirler.

Açıklanan söze ek getirilmesi, parantez konusunun önemli ayrıntılarından biridir.

Dış cümlede geçen bir özel ad ya da kavram için parantez içinde açıklama yapılmışsa, o söze ait ek parantez kapandıktan sonra yazılır.

Böyle bir durumda ekin parantez içine alınması beklenmez; çünkü ek dışarıdaki asıl söze bağlanır.

Özellikle özel adlara getirilen eklerde parantez ile kesme işareti birlikte sorulabilir.

Öğrenci, ekin parantez içindeki açıklamaya mı yoksa açıklanan asıl söze mi bağlandığını ayırmalıdır.

Doğru yazımda parantez açıklamayı kapatır, ardından dış söze ait ek gelir.

Bu düzen, metnin hem anlam ilişkisini hem de yazım sınırını korur.

Tiyatro eserleri ve senaryolarda parantez konuşanın hareketini, ses tonunu veya durumunu göstermek için kullanılır.

Bu kullanımda parantez, konuşmanın kendisine karışmadan sahne bilgisini verir.

Kişi konuşmaya devam ederken okur onun yavaşça yaklaştığını, duraksadığını, güldüğünü ya da başka bir hareket yaptığını parantezden öğrenebilir.

Bu bilgi ana konuşma cümlesi değildir; sahne yönergesi niteliğindedir.

Bu yüzden parantez, edebi metinlerde yalnız akademik kaynak göstermek için değil, anlatı tekniğini düzenlemek için de işlev görür.

Sorularda senaryo veya tiyatro parçası verilirse parantezin bu işlevi akılda tutulmalıdır.

Alıntılarda parantezin iki ayrı görevi öne çıkar.

Birincisi, aktarılan sözün yazarını veya eserin adını göstermektir.

Alıntı metni dışarıdan alınır; parantez ise bu sözün kaynağını okuyucuya bildirir.

İkincisi, alıntının tamamı verilmediğinde alınmayan bölümün üç noktayla ve gerektiğinde parantez içinde gösterilmesidir.

Bu kullanım, metinde bilinçli bir eksiltme yapıldığını sezdirir.

Üç noktanın parantez içine alınması, eksiltilen kısmın alıntıyı yapan kişiye ait bir düzenleme olduğunu gösterebilir.

Böylece okur, sözün bir bölümünün aktarılmadığını fakat bunun yazım hatası olmadığını anlar.

Parantez, yazarın tutumunu gösteren kısa işaretleri de barındırabilir.

Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı katılmak istenirse ünlem işareti parantez içinde kullanılabilir.

Bir bilginin kesin olmadığı, şüpheyle karşılandığı veya doğruluğundan emin olunmadığı durumlarda soru işareti parantez içine alınabilir.

Bu iki kullanımda parantezin içindeki işaret, dış cümleyi bitirmez; cümledeki belirli bir söz ya da bilgi hakkında değerlendirme yapar.

Sınav tuzağı burada ortaya çıkar: Parantez içindeki soru işareti her zaman doğrudan soru cümlesi demek değildir, parantez içindeki ünlem de her zaman yüksek sesli duygu cümlesi kurmaz.

Bazen yalnız yorum değerindedir.

Bir yazının maddelerini gösteren sayı ve harflerden sonra kapama ayracı getirilmesi de parantez ailesinin özel kullanımıdır.

Bu kullanımda tam parantez çifti değil, yalnız kapama ayracı görev alır ve sıralama düzeni kurar.

Ayrıca ayraç içinde yeniden ayraç kullanmak gerektiğinde kaynak, köşeli ayracın yay ayraçtan önce devreye girdiğini belirtir; bu bilgi doğrudan parantez başlığının sınır ilişkisini anlamaya yardım eder.

Genel olarak parantezde aranan şey, ek bilginin ana cümleyle kurduğu yardımcı ilişkidir.

Parantez içindeki parça ana yargının zorunlu ögesi gibi davranıyorsa, işaretin kullanımı tartışmalı olur.

Parantez açıklama, kaynak, sahne yönergesi, eksiltme veya yorum bildiriyorsa kullanımı kaynakla uyumludur.

Parantezin karşılaştırmalı değeri de öğrenilmelidir.

Kısa çizgi ara sözleri belirgin biçimde ayırabilir, virgül daha yumuşak bir ara açıklama sağlar, parantez ise açıklamayı dış cümlenin akışından daha açık şekilde ayırır.

Bu ayrım sorularda aynı cümlenin farklı işaretlerle verilmesi üzerinden yoklanabilir.

Eğer açıklama metnin ana sesine katılmak yerine ek bilgi kutusu gibi duruyorsa parantez daha uygundur.

Eğer ara söz cümlenin vurgusuna güçlü biçimde katılıyorsa kısa çizgi düşünülebilir.

Virgül ise çoğu zaman daha doğal ve daha az belirgin bir ara sınırdır.

Parantez, bu üçlü içinde en kapalı açıklama alanını oluşturur.

Yasal ya da kurumsal metinlerde parantez; tarih, madde numarası, eski ad, kısaltma veya açıklayıcı kayıt için kullanılabilir.

Bu tür kullanımlarda amaç metne yeni bir hüküm eklemek değil, okurun hangi bilgiye gönderme yapıldığını anlamasını sağlamaktır.

Öğrenci parantez içindeki bilgiyi ana cümlenin zorunlu tamlayıcısı gibi okursa yanlış sonuca varabilir.

Özellikle alıntı kaynağı, doğum tarihi, ölüm tarihi, bölüm adı ve emin olunmayan yer bilgisi parantezle verildiğinde bu bilgi dış cümlenin anlamını destekler.

Parantez içi soru işareti kesin olmayan bilgiyi gösterdiğinden, doğrudan soru cümlesi aramak gerekmez.