Kök ve Gövde Konu Anlatımı

Kök ve gövde konusu, sözcükte yapı bilgisinin giriş kapısıdır.

Bir sözcüğün basit mi, türemiş mi, birleşik mi olduğunu anlamak için önce kökün ne olduğunu, sonra ekin sözcüğe ne yaptığını görmek gerekir.

Kök, bir sözcüğün bütünüyle bağlantılı olan anlamlı en küçük parçasıdır.

Tanımdaki en önemli ayrıntı yalnızca “anlamlı en küçük parça” ifadesi değildir; parça, incelenen sözcüğün bütünüyle anlam bağı kurmalıdır.

Bu bağ kurulmadığında ses benzerliği öğrenciyi yanıltır ve sözcük yanlış yerden bölünür.

Kök bulunurken sözcüğün tamamı okunur, fakat bununla yetinilmez; sözcüğün geçtiği cümle de okunur.

Çünkü bir sözcüğe anlamını çoğu zaman cümledeki diğer sözcükler kazandırır.

Altı çizili kelimeyi görür görmez yalnız harflere bakmak, özellikle aynı seslerden oluşan örneklerde hataya götürür.

Aynı biçim bir cümlede ad köküne, başka bir cümlede fiil köküne bağlanabilir.

Bu nedenle kökü bulma işlemi biçimden başlasa bile anlamla tamamlanır.

Alan sözcüğü bu ayrımı açık gösterir. “Yaşam alanları kişiyle ilgili bilgi verir” cümlesinde alanları sözcüğü yaşam sahaları anlamındadır.

Burada alan sözcüğü kendi başına bir yer, saha anlamı taşır ve kök alan biçiminde düşünülür. “Telefon alanları kasaya yönlendir” cümlesinde ise alanları sözcüğü telefonu alan kişiler anlamındadır.

Bu defa sözcük almak fiiliyle bağlantılıdır ve kök al biçimindedir.

Harf dizisi benzer görünür, ancak cümledeki anlam değiştiği için kök de değişir.

Kökün türü de kök bilgisinin parçasıdır.

Türkçede sözcükler temelde ya bir hareketi karşılar ya da hareket bildirmeyen bir varlığı, kavramı, niteliği karşılar.

Hareket bildiren kök fiil köküdür; hareket bildirmeyen kök isim köküdür.

Ev sözcüğü bir varlığı karşıladığı için isim kökü olarak düşünülür.

Döv- ise bir işi, hareketi bildirdiği için fiil köküdür.

Kök türü sorulduğunda yalnız son ek veya sözcüğün son biçimi değil, kökün kendisinin ad mı fiil mi olduğu sorgulanır.

Kök ile gövde arasındaki geçiş yapım ekiyle kurulur.

Yapım eki, eklendiği sözcüğün anlamına yenilik katar ve yeni bir sözcük ailesi oluşturur.

Ev kökünden evcil, evli, evlilik, evsiz, evsizlik, evlenmek gibi biçimler yapılabilir.

Bu örneklerde ekler yalnız cümle görevi kurmaz; ev kökünden yeni anlamlar üretir.

Döv- kökünden dövüş, dövüşçü, dövüşmek, dövüştürmek, dövme, dövmeci gibi biçimler türeyebilir.

Bu yeni biçimler artık yalnız kök değildir; yapım eki almış oldukları için gövde durumundadır.

Çekim eki gövde kurmaz.

Çekim ekleri sözcüğün anlamını, türünü ve yapısını değiştirmez; sözcüğün cümle içinde görev almasını sağlar.

Ev, evi, eve, evde, evden, evim, eviniz, evler biçimlerinde konu hâlâ evdir.

Ekler sahiplik, hâl, çoğulluk veya cümledeki ilişki hakkında bilgi verir, fakat ev sözcüğünden yeni bir kavram üretmez.

Dövdü, dövüyor, dövmeli, dövsün, dövdüm gibi biçimlerde de hareket değişmez; yalnız zaman, kişi, kip gibi bilgiler eklenir.

Bu yüzden çekim eki alan sözcük, sırf ek aldı diye türemiş sayılmaz.

Gövdeyi doğru tanımak için yapım eki ile çekim eki ayrımı birlikte düşünülmelidir.

Bir sözcük en az bir yapım eki almışsa türemiştir ve yapım ekinden sonra oluşan bölüm gövdedir.

Bu gövdeye yeniden yapım eki gelebilir; evcil sözcüğü ev kökünden türemiş bir gövdedir, evcilleşmek biçiminde yeni eklerle daha geniş bir gövde kurulabilir.

Dövüş sözcüğü döv- kökünden türemiş bir gövdedir, dövüşçü biçiminde bu gövde üzerine yeni bir yapım eki eklenir.

Böylece kök, sözcük ailesinin anlam çekirdeği olarak kalır; gövde ise bu çekirdeğin yapım ekleriyle genişlemiş biçimidir.

Sözcüğün yapısı sorulduğunda kök ve gövde bilgisi doğrudan basit, türemiş, birleşik ayrımına bağlanır.

Basit sözcük, yapım eki almamış ve kök halinde kalan sözcüktür.

Üzerinde çekim eki bulunması bu sonucu bozmaz; evden biçimi hâl eki aldığı hâlde ev kökünün yeni bir kavrama dönüşmüş biçimi değildir.

Türemiş sözcükte ise köke veya daha önce oluşmuş gövdeye en az bir yapım eki gelmiştir.

Birleşik sözcükte en az iki sözcük bir araya gelip yeni bir kavram kurar; bu başlık kök ve ek bilgisinden ayrı görünse de karar verirken yine anlam yeniliği aranır.

Ekleri değerlendirirken sırayı karıştırmamak gerekir.

Sözcükte önce kök bulunur, sonra kökten sonra gelen parçaların işlevi yoklanır.

Bir ek yeni sözcük kuruyorsa o noktadan itibaren gövde oluşur; daha sonra gelen çekim ekleri bu gövdeyi cümleye bağlayabilir.

Evliliklerimizden gibi bir biçimde ev kök, evli ve evlilik gövde aşamalarıdır; çoğul, iyelik ve hâl ekleri ise sözcüğü cümle içinde kullanışlı hâle getirir.

Bu bakış, uzun sözcüklerde panik yapmayı engeller.

Her parçayı aynı kefeye koymak yerine hangi ekin anlam ürettiği, hangi ekin görev verdiği ayrılır.

Anlam bağı denetimi yalnız kökü bulmak için değil, yapım eki kararını vermek için de gereklidir.

Bir ekten sonra ortaya çıkan biçim önceki sözcükle aynı temel varlığı veya hareketi anlatmaya devam ediyorsa çekim ihtimali güçlenir.

Yeni bir meslek, nitelik, durum, iş veya kavram doğuyorsa yapım eki ihtimali güçlenir.

Dövmeci sözcüğünde artık yalnız dövme eylemi değil, bu işle uğraşan kişi anlamı vardır.

Evsizlik sözcüğünde yalnız ev varlığı değil, evin bulunmaması durumu anlatılır.

Gövde, işte bu yeni anlamın biçim kazanmış hâlidir.

Yabancı kökenli sözcüklerde zorlama kök aramak ayrı bir tuzaktır.

Türkçe sondan eklemeli bir dildir; ekler köke gelirken genellikle kökün ünlüsünü değiştirmez, ekler köke uyum sağlar.

Büyük ünlü uyumu bu yüzden pratik bir uyarı olarak kullanılabilir.

Sevmek gibi Türkçe bir örnekte sev kökü ile ek arasında uyumlu bir yapı görülür.

Buna karşılık sürat gibi bir sözcüğü sırf “sürmek” fiiline benziyor diye parçalamak doğru değildir; sözcüğün ses düzeni ve anlam bağı buna izin vermiyorsa kök uydurulmaz.

Yabancı kökenli sözcükler, Türkçe yapım ekiyle açıkça türememişse bütün olarak kök kabul edilir.

Bu konuda güvenli çözüm sırası nettir.

Önce cümlenin tamamı okunur ve altı çizili sözcüğün cümlede hangi anlamı kazandığı belirlenir.

Sonra sözcüğün bütünüyle anlam bağı kuran en küçük parça aranır.

Ardından bu parçanın isim kökü mü fiil kökü mü olduğu denetlenir.

Daha sonra kalan eklerin sözcüğe yeni anlam katıp katmadığı sorulur.