Cümlenin Yapısı Konu Anlatımı

Cümlenin yapısı, cümlenin anlamından çok yargı düzeniyle ilgilidir.

Bir cümle büyük harfle başlar ve uygun noktalama işaretine kadar sürer; bu sınır içinde kaç yüklem bulunduğu ve yüklem dışındaki unsurların yan yargı kurup kurmadığı incelenir.

KPSS’de soru kökünde ya da seçeneklerde “yapısı bakımından” ifadesi geçiyorsa ilk bakılacak yer yüklemdir.

Çünkü yapı sınıflandırmasının ana ayrımı yüklem sayısına dayanır.

Tek yüklemli cümleler basit veya birleşik, birden çok yüklemli cümleler ise sıralı veya bağlı cümle olarak değerlendirilir.

Bu ilk ayrım seçenekleri hızlı biçimde daraltır.

Tek yüklemli bir cümlede yan yargı yoksa cümle basittir.

Basit cümle kısa olmak zorunda değildir; uzun tamlamalar, zarf tümleçleri veya açıklayıcı sözler içerebilir.

Önemli olan tek bir çekimli yüklemle tek temel yargının kurulmasıdır. “Uzun süren hazırlıklardan sonra rapor yayımlandı” cümlesi uzundur ama tek yüklemle kurulduğu ve yüklem dışında yan yargı taşımadığı için basit kabul edilir.

Sınavda adaylar uzun cümleyi birleşik sanabilir; oysa uzunluk yapı ölçütü değildir.

Ölçüt, yan yargının varlığıdır.

Tek yüklemli cümlede yüklem dışında fiilimsi, şart yapısı, iç içe geçmiş alıntı ya da ana yargıya bağlanan bazı “ki”li yapılar varsa birleşik cümle oluşur.

Fiilimsiler çekimli yüklem değildir; fakat eylemsi anlam taşıdıkları için yan yargı kurarlar.

Bu tür birleşik cümlelere girişik birleşik denir. “Sınava çalışan adaylar konuyu tekrar etti” cümlesinde “çalışan” sözcüğü yüklem değildir, ancak yan yargı oluşturur.

Şartlı birleşik cümlede ana yargı bir koşula bağlanır.

İç içe birleşik cümlede ise başka bir cümle, ana cümlenin içinde alıntı veya tamamlayıcı unsur gibi yer alır.

Burada önemli olan, tek çekimli yüklem bulunmasına rağmen cümlede ikinci bir yargı izinin bulunmasıdır.

Birden çok yüklem varsa artık basit veya birleşik ayrımı değil, sıralı ve bağlı cümle ayrımı yapılır.

Yüklemler virgül ya da noktalı virgül gibi noktalama işaretleriyle art arda getiriliyorsa sıralı cümle söz konusudur. “Ders bitti, öğrenciler dağıldı” örneğinde iki ayrı yüklem vardır ve cümleler noktalama ile bağlanmıştır.

Eğer yüklemler “ve, ama, fakat, çünkü, oysa” gibi bağlaçlarla bağlanıyorsa bağlı cümle aranır.

Ancak bağlacın iki sözcüğü veya iki tamlamayı bağlaması yeterli değildir.

Bağlı cümle diyebilmek için bağlacın iki yargıyı, yani iki yüklemli bölümü ilişkilendirmesi gerekir.

Sıralı cümlelerde bağımlı ve bağımsız ayrımı da yapılabilir.

Eğer sıralanan cümleler özne, nesne, tümleç veya yüklemle ilgili bir ögeyi ortak kullanıyorsa bağımlı sıralı cümle; her biri kendi ögeleriyle tamamlanıyorsa bağımsız sıralı cümle kabul edilir.

Bu ayrım her soruda sorulmaz, fakat seçeneklerde geçerse ortak öge kontrolü gerekir.

Öge ortaklığı yoksa cümleler yalnızca art arda dizilmiş olur.

Ortak öge varsa cümleler yapıca birbirine daha sıkı bağlanır.

Yapı sorularında fiilimsi ile yüklem karıştırılmamalıdır.

Fiilimsi ekleri eylem anlamı taşır ama kip ve kişi bildirerek temel yargı kurmaz.

Bu yüzden “gelen”, “gidince”, “okumak”, “hazırlanan” gibi yapılar cümleyi çok yüklemli yapmaz; tek yükleme bağlı yan yargı oluşturur.

Buna karşılık “geldi”, “gitti”, “hazırlandı”, “okudu” gibi çekimli fiiller yüklem olabilir.

İsim cümlelerinde de ek eylemle kurulan yüklem hesaba katılır; yapı denetimi yalnızca fiil cümleleri için yapılmaz.

“Ki” ve “mi” gibi unsurlar özel dikkat ister.

Her “ki” birleşik cümle kurmaz; bağlaç görevindeki “ki” bir yargıyı diğerine bağlıyorsa yapı açısından önem kazanır.

Sıfat yapan “-ki” ekiyle bağlaç olan “ki” ayrılmalıdır.

Benzer biçimde “mi” soru eki her zaman yan yargı oluşturmaz; bazı kullanımlarda zaman veya koşul anlamı vererek cümle yapısında etkili olabilir.

Bu ayrıntılar sınavda seçenek elemek için kullanılır; fakat temel kural değişmez: önce yüklem sayısı, sonra yan yargı kontrolü yapılır.

Son aşamada cümle anlamına, yüklemin yerine veya yüklemin türüne göre de soruluyorsa çoğu zaman son yüklem belirleyici kabul edilir.

Birden çok yüklemli yapılarda özellikle genel sınıflandırma yapılırken son yüklem, cümlenin bitiş yargısını gösterir.

Ancak yapı bakımından ilk ve vazgeçilmez kontrol yüklem sayısıdır.

Cümlenin yapısını doğru bulmak için metnin güzelliğine, uzunluğuna veya noktalama yoğunluğuna değil, yargıların nasıl kurulduğuna bakılır.

Bu yöntem izlendiğinde basit-birleşik ile sıralı-bağlı ayrımı ezber olmaktan çıkar ve seçenekler kanıtla elenir.

Basit cümle ile birleşik cümle arasındaki ayrım, özellikle fiilimsi bulunan yapılarda belirginleşir.

Fiilimsi, çekimli fiil gibi yüklem görevi üstlenmez; ama kendi çevresinde küçük bir yargı alanı kurar. “Konuyu anlayan öğrenci soruyu çözer” cümlesinde temel yargı “çözer” yüklemindedir; “anlayan” ise öğrenciyle ilgili yan yargı verir.

Bu nedenle cümle tek yüklemli olduğu hâlde basit değildir.

Adayın fiilimsiyi yüklem sayması cümleyi yanlışlıkla sıralı veya bağlı göstermesine yol açar.

Fiilimsi görüldüğünde önce bunun yüklem değil yan yargı kaynağı olduğu hatırlanmalıdır.

Şartlı yapılarda da tek yüklemli görünüm yanıltıcı olabilir. “Düzenli tekrar yaparsan konuyu unutmazsın” cümlesinde ana yargı unutmayacağıdır; “yaparsan” bölümü ise bu yargının gerçekleşme koşulunu verir.

Bu tür yapılar şartlı birleşik cümle olarak değerlendirilir.

Burada koşul eki yalnızca anlam ilişkisi kurmaz, aynı zamanda cümlenin yapısında yan yargı oluşturur.

Ancak her koşul anlamı aynı biçimde kurulmayabilir; seçeneklerde yapı soruluyorsa ek ve yargı düzeni birlikte incelenmelidir.

İç içe birleşik cümlelerde bir cümle başka bir cümlenin unsuru hâline gelir.

Birinin sözünü aktaran, düşünceyi alıntı gibi yerleştiren veya bir yargıyı nesne konumunda kullanan yapılarda bu durum görülebilir.

Burada alıntı bölümünün kendi yargısı vardır; fakat bütün yapı ana yükleme bağlanır.

Bu nedenle yüzeyde tek ana yüklemle biten cümlede ikinci bir cümle izi bulunabilir.

Sınavda tırnak işareti, dedi, söyledi, düşündü gibi aktarım fiilleri veya alıntı anlamı veren yapılar bu türü düşündürür.

Bağlı cümlelerde bağlacın görevi mutlaka denetlenmelidir. “Ali ve Ayşe geldi” cümlesinde “ve” iki özneyi bağlar; tek yüklem vardır ve bağlı cümle oluşmaz. “Ali geldi ve Ayşe gitti” cümlesinde ise “ve” iki ayrı yüklemli yargıyı bağlar; bu durumda bağlı cümleden söz edilir.

Aynı dikkat “ama, fakat, çünkü” gibi bağlaçlar için de geçerlidir.

Bağlaç görmek tek başına yeterli kanıt değildir; bağlacın iki cümleyi mi, yoksa iki sözcük ya da öbeği mi bağladığına bakılır.

Sıralı cümlelerde noktalama işaretleri ipucu verir ama yine yüklem sayısı esastır.

Virgül, noktalı virgül veya bazen iki nokta birden çok yargıyı yan yana getirebilir.

Fakat virgül bulunan her cümle sıralı değildir; virgül ara söz, açıklama veya eş görevli sözcükler için de kullanılabilir.