Edat Tümleci Konu Anlatımı

Edat tümleci, cümlenin yüklem merkezli çözümlemesinde edat grubunun üstlendiği tamamlayıcı görevdir.

Bir cümlede yüklem yargıyı taşır; özne işi yapanı ya da yargının konusunu, nesne etkileneni, dolaylı tümleç yönelme, bulunma ve ayrılma ilişkisini, zarf tümleci ise zaman, durum, neden, miktar gibi koşulları karşılar.

Edat tümleci bu tabloya, bir isim ya da isim görevli unsurun edatla kurduğu anlam ilişkisini yükleme bağlayarak katılır. “Sınava annesiyle geldi” cümlesinde “annesiyle” sözü yalnızca bir kişi adı değildir; “ile” edatı birliktelik anlamı kurar ve “nasıl, kiminle geldi?” sorusuna cevap verir. “Başarı için çalıştı” cümlesinde “başarı için” amaç bildirir.

Öge adlandırması yapılırken bu tür öbekler, edatsız bir kelime gibi değil, edat grubunun tamamı olarak ele alınır.

Edat tümlecini tanımanın ilk şartı, edatı ezberlemek değil, edatın yükleme nasıl bağlandığını görmektir.

Türkçede edatlar çoğu kez kendilerinden önceki isim unsuruyla birlikte kullanılır ve bu bütün, cümlede tek bir görev üstlenir. “Çocuklar parkta akşama kadar oynadı” cümlesinde “akşama kadar” sınır bildiren bir edat grubudur; yüklemin zaman bakımından nereye dek sürdüğünü gösterir. “Bu konuya sana göre yaklaştım” cümlesinde “sana göre” bakış açısı bildirir. “Yağmura rağmen yürüdüler” cümlesinde “yağmura rağmen” karşıt koşul ilişkisi kurar.

Bu örneklerde edat grubunun tamamı yüklemin anlamını tamamlar; yalnızca “kadar”, “göre” veya “rağmen” sözcüğünü ayırıp tek başına öge saymak çözümlemeyi bozar.

Bu başlıkta kural çerçevesi, cümlenin ögelerinin yüklem etrafında belirlenmesi ilkesine dayanır.

Bir söz grubu yüklemi zaman, durum, neden, amaç, araç, ölçü, benzerlik ya da karşılaştırma bakımından tamamlıyorsa ve bu ilişki edatla kuruluyorsa edat tümleci değerlendirmesi yapılır.

Fakat her edat görünen yerde edat tümleci yoktur. “Senin gibi öğrenciler düzenli çalışır” cümlesinde “senin gibi” sözü “öğrenciler” adını nitelediği için cümlenin bağımsız bir tümleci değil, özne grubunun içindeki niteleyici parçadır. “Cam gibi deniz parlıyordu” örneğinde “cam gibi” yükleme değil “deniz” adına bağlı bir sıfat değerindedir.

Buna karşılık “Deniz cam gibi parlıyordu” cümlesinde aynı söz yüklemin nasıl gerçekleştiğini anlattığı için yükleme bağlanır.

KPSS sorularında bu ayrım, yalnız edata bakarak değil, öbeğin hangi unsuru tamamladığını sorarak yapılır.

Edat tümleci ile zarf tümleci sık karşılaştırılır.

Anlam bakımından ikisi çoğu zaman birbirine yaklaşır; çünkü edat grupları da “nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar, kiminle” gibi sorulara cevap verebilir.

Ayrım, biçimsel kuruluştadır. “Sabah erkenden çıktı” cümlesinde “sabah erkenden” zarf değerinde bir sözdür; edat yoktur. “Sabaha doğru çıktı” cümlesinde ise “sabaha doğru” edat grubudur. “Dikkatlice dinledi” zarf tümlecidir; “büyük bir dikkatle dinledi” edat grubu kurduğu için edat tümleci olarak değerlendirilebilir.

Bu tür örneklerde adayın yapacağı işlem, anlam sorusunu sorduktan sonra cevabın edatlı bir öbek olup olmadığını denetlemektir.

Böylece aynı anlam alanında duran iki öge karıştırılmaz.

Bazı edatlar farklı cümlelerde farklı ilişkiler kurabilir. “İle” birliktelik ya da araç bildirebilir: “Arkadaşıyla konuştu” birliktelik, “kalemle yazdı” araç anlamı taşır.

Her iki durumda da edat grubu yükleme bağlanıyorsa edat tümlecidir.

Ancak “ile” bağlaç görevine yaklaştığında öge çözümlemesi değişir. “Ayşe ile Mehmet geldi” cümlesinde “Ayşe ile Mehmet” birlikte özne grubudur; “ile” burada iki özne unsurunu bağlar. “Gibi” benzerlik bildirirken yükleme bağlanırsa tümleç, bir adı nitelerse sıfat görevli olur. “Kadar” ölçü ve sınır bildirir; “sana kadar geldim” yer bakımından sınır, “bugüne kadar bekledim” zaman sınırı, “senin kadar çalıştım” karşılaştırmalı ölçü anlamı verir.

Bu çeşitlilik, edat tümlecinin anlam yönünden zengin ama çözümleme bakımından dikkat isteyen bir öge olmasına yol açar.

İşlem sırası sınavda belirleyicidir.

Önce yüklem bulunur; çünkü cümledeki bütün ögeler yükleme göre adlandırılır.

Ardından edatlı öbekler belirlenir ve her biri için “bu söz yüklemin hangi yönünü tamamlıyor?” sorusu sorulur.

Cevap yüklemle ilişkiliyse edat tümleci olma ihtimali güçlenir.

Cevap bir adı ya da başka bir ögeyi niteliyorsa söz grubu o büyük ögenin içinde kalır. “Yeni yönetmeliğe göre hazırlanan rapor erken teslim edildi” cümlesinde “yeni yönetmeliğe göre hazırlanan” sözü “rapor” adını niteleyen bir sıfat-fiil grubunun içindedir; cümlenin temel yüklemi “teslim edildi”dir. “Rapor yeni yönetmeliğe göre hazırlandı” cümlesinde ise “yeni yönetmeliğe göre” doğrudan yükleme bağlanır ve edat tümleci olur.

Tuzak, aynı sözün cümledeki yerinden çok bağlı olduğu unsurun değişmesidir.

Edat tümlecinde istisna gibi görünen durumların çoğu, söz grubunun sınırını yanlış çizmekten doğar.

Edat kendinden önceki kelimeyle birlikte alınmazsa cevap eksik kalır; kendinden sonraki başka bir unsura bağlanırsa fazla genişletme yapılır. “Bu karar öğrenciler için oldukça yararlı oldu” cümlesinde “öğrenciler için” yararlılığın kimin bakımından söz konusu olduğunu gösterir; “oldukça” ise derece bildiren ayrı bir zarf unsurudur. “Sana karşı tavrı değişti” örneğinde “sana karşı” yöneltilen tutumu belirtir; fakat “sana karşı olan tavrı değişti” biçiminde “sana karşı olan” sözü “tavrı” adını niteler.

Bu yüzden edat tümleci bulunurken sadece edatın varlığına, kelimenin yükleme yakınlığına veya soruya yüzeysel cevap vermesine güvenilmez.

Doğru çözümleme, yüklemi, söz grubunun sınırını ve anlam ilişkisini birlikte değerlendiren bir okuma gerektirir.

Edat tümlecinde başka bir dikkat noktası da cümlede birden fazla edatlı söz bulunmasıdır. “Arkadaşına göre bu işi senin için ben üstlendim” cümlesinde “arkadaşına göre” bakış açısı, “senin için” amaç ya da yarar ilişkisi kurar; ikisi de aynı yükleme farklı yönlerden bağlanabilir.

Bu durumda tek bir edatlı öbek aranmaz, her öbek kendi anlam ilişkisiyle değerlendirilir.

Buna karşılık “senin için hazırlanan dosya masada duruyor” cümlesinde “senin için hazırlanan” sözü “dosya” adını niteler; yüklemin doğrudan tümleci değildir.

Adayın işlemi, edatlı öbekleri işaretledikten sonra her biri için yükleme bağlanma denetimi yapmaktır.

Edat grubunun cümlede başta, ortada veya sonda bulunması tek başına sonuç vermez.