Cümlede Vurgu Konu Anlatımı

Cümlede vurgunun temel mantığı, cümledeki anlam yükünün hangi ögede toplandığını kavramaktır.

Cümle yalnızca sözcüklerin yan yana gelmesiyle kurulmaz; sözcüklerin ve öbeklerin yükleme göre konumu da anlamı yönlendirir.

Cümle ögeleri incelenirken bütün soruların yükleme yöneltilmesi boşuna değildir.

Çünkü yüklem, cümlede oluşu, işi, hareketi ya da yargıyı taşıyan merkezdir.

Özne, nesne ve tümleçler bu merkezin çevresinde anlam kazanır.

Vurgu da çoğu zaman bu merkeze en yakın konuma bakılarak anlaşılır.

Fiil cümlelerinde temel vurgu kuralı, yüklemden hemen önce gelen ögenin vurgulanmasıdır.

Fiil cümlesinde yüklem bir iş, oluş ya da hareket bildirir; cümlenin sonunda bulunduğunda ondan önceki öge anlamca öne çıkar.

Özlem yarın trenle İzmir’e gidiyor cümlesinde yüklem gidiyor sözüdür.

Bu yüklemden önce İzmir’e ögesi geldiği için cümlede özellikle gidilen yer belirginleşir.

Aynı sözcüklerle kurulan Özlem trenle İzmir’e yarın gidiyor cümlesinde ise yükleme en yakın öge yarın sözüdür; bu kez hareketin zamanı öne çıkar.

Bu iki cümle, vurgu değişiminin her zaman yeni bir sözcük eklemekle değil, ögelerin yerini değiştirmekle de sağlandığını gösterir.

Bu kural uygulanırken önce yüklem doğru bulunmalıdır.

Yüklem yalnızca çekimli fiilden oluşmak zorunda değildir; isim, isim tamlaması, sıfat tamlaması, deyim, birleşik fiil, ikileme, zamir, edat grubu ya da fiilimsi grubu da yüklem görevinde bulunabilir.

Ayrıca isim ve sıfat tamlamaları, birleşik fiiller, deyimler ve benzeri söz öbekleri tek öge sayılır; vurgu aranırken bu öbekler parçalanmaz.

Dolaptaki elbiselere göz attım gibi bir cümlede göz attım birlikte yüklem olan birleşik fiil niteliğindedir.

Bu nedenle vurgu değerlendirmesinde yüklemin sınırını doğru görmek, yüklemden önceki ögeyi doğru belirlemenin ilk koşuludur.

İsim cümlelerinde vurgu farklı işler.

Yüklemi isim ya da isim soylu bir söz olan cümlelerde vurgu yüklemin üzerindedir.

Hava bugün sıcakmış cümlesinde yüklem sıcakmış sözüdür; cümle, havanın bugün oluş hâlini sıcaklık yargısıyla bildirir.

Burada vurguyu yüklemden önceki zaman ögesine taşımak yerine, isim yüklemin kendisinde toplamak gerekir.

Aynı durum Masanın üstündeki çerçeve kırıktı ya da Bu yaşlı kadın olayın tek tanığıymış biçimindeki isim cümleleri için de geçerlidir.

Cümlenin yargısı isim yüklemde kurulduğu için belirginlik de bu yargı merkezindedir.

Yüklemin cümledeki yeri de vurgu açısından önemlidir.

Yüklem cümlenin başında, ortasında veya sonunda bulunabilir; vurgu kuralı özellikle yüklem başa alındığında belirginleşir.

Eğer yüklem cümlenin başındaysa vurgu yüklemin üzerindedir.

Gidiyorum gurbeti gönlümde duya duya dizesinde yüklem başta yer aldığı için asıl belirginlik gitme eyleminde toplanır.

Bu kullanımda cümle devrik bir görünüm kazanabilir; fakat vurgu bakımından ölçüt yine yüklemin konumudur.

Yüklem başa alınarak eylemin kendisi öne çıkarılmış olur.

Soru cümlelerinde vurgu, soru anlamını taşıyan sözcükler üzerinde toplanır.

Kim geldi biraz önce cümlesinde soru, işi yapan kişiye yöneliktir; bu yüzden vurgu kim sözcüğündedir.

Soru yalnızca soru kelimesiyle kurulmaz. mı, mi soru eki de cümlenin vurgu düzenini etkiler.

Bu ek hangi ögeden sonra gelmişse o öge vurgulanır.

Ahmet mi bizimle maça gelecek cümlesinde mı eki Ahmet sözünden sonra geldiği için özellikle Ahmet öne çıkarılır.

Böyle bir cümlede konuşan kişi gelme eylemini değil, gelen kişinin Ahmet olup olmadığını belirginleştirir.

Soru cümlesinde hangi ögenin sorulduğunu anlamak için soru ifadesinin cümledeki görevine bakılır.

Ahmet dün akşam size saat kaçta uğradı cümlesinde soru zamanı buldurur; ne okuyordunuz sorusu nesneye yönelir; bu güzel haberi size kim verdi cümlesinde ise soru özneyi buldurur.

Bu örneklerde vurgu, soru anlamını kuran sözcüğün bağlı olduğu ögeye yönelir.

Dolayısıyla soru cümlelerinde vurgu yalnızca cümlenin sonuna bakılarak değil, soru sözcüğünün hangi cevabı istediği anlaşılınca doğru belirlenir.

Cümlede önemsenen ögeyi vurgulamanın bir yolu, onu yükleme yaklaştırmaktır.

En güzel yıllarım köyde geçti cümlesinde yüklem geçti sözüdür; ondan hemen önce köyde ögesi bulunur.

Köyde sözü dolaylı tümleçtir ve yükleme en yakın öge olduğu için vurgu onun üzerindedir.

Bu cümle, fiil cümlelerinde yükleme yaklaşmanın nasıl anlam odağı oluşturduğunu açık biçimde gösterir.

Aynı ilke nesne, zarf tümleci veya başka bir yardımcı öge için de işletilebilir: yüklemden hemen önce hangi öge duruyorsa cümledeki belirginlik çoğu kez o ögeye kayar.

Vurgu değerlendirmesinde cümle dışı unsurları ögelerle karıştırmamak gerekir.

Ünlemler, ünlem niteliğindeki seslenmeler, bağlaçlar ve ara sözler cümle dışı unsur olarak bulunabilir.

Eyvah, evrakları unuttum cümlesinde eyvah sözü duygu bildirir; Arkadaşlar, hepiniz buraya gelin cümlesinde arkadaşlar seslenmedir.

Bunlar cümlenin temel öge düzenini doğrudan kurmaz.