Fiillerde Olumsuzluk Konu Anlatımı

Fiillerde olumsuzluk, bir eylemin yapılmadığını, gerçekleşmediğini ya da gerçekleşme ihtimalinin bulunmadığını bildiren yargıdır.

Cümle türleri içinde bu konu anlamına göre cümlelerle bağlantılıdır; çünkü olumlu ve olumsuz ayrımı, cümlenin verdiği mesaja göre yapılır.

Bu yüzden ilk bakılacak yer yüklemdir.

Yüklem cümlenin temel yargısını taşıdığı için, olumsuzluk eki başka bir sözcükte görülse bile asıl karar yüklemin kurduğu yargıya göre verilir.

Fiil yüklemli cümlelerde gelmedi, yapmıyor, okumaz, istemeyecek gibi örneklerde eylem yine fiildir; değişen şey eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğine dair bilgidir.

Fiil olumsuzluğu çoğunlukla -ma ve -me ekiyle kurulur.

Bu ek kip ve kişi eklerinden önce ya da onlarla birleşmiş biçimde görülebilir.

Gelmedim cümlesinde gelme işi gerçekleşmemiştir; okumuyor cümlesinde okuma işi sürmemektedir; yapmayacak cümlesinde geleceğe dönük gerçekleşmeme bildirilmektedir.

Geniş zamanda ise olumsuzluk çoğu kez -maz ve -mez görünüşündedir.

Gelmez, bilmez, istemez gibi biçimlerde ekin görünüşü değişse de görev aynıdır.

Bu nedenle yalnız ekin tek bir kalıbını ezberlemek yeterli değildir; çekimli fiil parçalanmalı ve olumsuzluk değeri yüklem içinde aranmalıdır.

Anlamına göre cümlelerde biçim ve anlam ayrı ayrı düşünülür.

Biçim, cümlenin dış görünüşüdür: yüklemde olumsuzluk eki var mı, değil veya yok kullanılmış mı, soru eki hangi görevdedir?

Anlam ise cümlenin gerçekte verdiği mesajdır.

Geldim cümlesi biçimce de anlamca da olumludur; gelmedim cümlesi biçimce de anlamca da olumsuzdur.

Fakat bütün cümleler bu kadar düz ilerlemez.

Bazen olumsuzluk işareti görünür, fakat cümle sonuçta olumlu bir yargıya ulaşır; bazen de açık bir olumsuzluk eki yoktur, ama mesaj yokluk veya gerçekleşmeme yönündedir.

Çift olumsuzluk bu ayrımın en önemli örneklerinden biridir.

Gitmeyecek değilim cümlesinde hem gitmeyecek biçimi hem de değil sözcüğü olumsuzluk taşır; iki olumsuzluk birlikte kullanıldığında cümlenin anlamı gitme ihtimaline yaklaşır.

Sevmiyor değilim cümlesi de benzer biçimde büsbütün olumsuz değildir; az da olsa seviyorum anlamı verir.

Bu tür cümlelerde ekleri tek tek saymak yerine son yargıyı düz bir cümleye çevirmek gerekir.

Cümle sonuçta gerçekleşme mi bildiriyor, gerçekleşmeme mi; varlık mı bildiriyor, yokluk mu, karar bu sorularla verilir.

Sözde soru cümleleri de biçim ve anlamın ayrıldığı yerlerdendir.

Soru eki taşıyan her cümle gerçek soru değildir.

Kim bunu ister? cümlesi bağlama göre kimse bunu istemez anlamı verebilir; biçimce olumlu ve soru görünüşlüdür, fakat anlamca olumsuzdur.

Hakkımızı aramayalım mı? cümlesinde ise biçimce olumsuz bir soru görünür, ama verilen mesaj hakkımızı arayalım olabilir.

Bu nedenle soru işareti veya soru eki tek başına karar verdirmez.

Cümlenin gerçekten cevap mı istediği, yoksa bir yargıyı güçlendirmek için mi kurulduğu okunmalıdır.

Ne...ne yapısı açık olumsuzluk eki taşımadan olumsuzluk kurabilir.

Ne gelen var ne giden cümlesinde gelmedi ve gitmedi anlamı vardır; yüklemde -ma, -me eki bulunmasa da cümlenin mesajı yokluktur.

Bu yapı çoğu zaman biçimce olumlu görünürken anlamca olumsuz kabul edilir.

Aynı dikkat yok ve değil sözcükleri için de gerekir.

Burada kimse yok cümlesi varlık bildirmez; öğrenci değil cümlesi fiil yüklemli değildir ama yargı olumsuzdur.

Fiillerde olumsuzluk başlığı çalışılırken isim yüklemli olumsuzlukla karıştırmamak için yüklemin türü ayrıca belirlenmelidir.

Ana yüklem ile yan unsur ayrımı da önemlidir.

Cümlede olumsuzluk eki bir fiilimside bulunabilir; bu, her zaman ana yargının olumsuz olduğu anlamına gelmez.

Gelmemek üzere ayrıldı cümlesinde ayrıldı yüklemi biçimce olumludur; gelmemek ifadesi ayrılmanın nasıl bir amaçla yapıldığını açıklar.

Buna karşılık gelmedi cümlesinde olumsuzluk doğrudan yüklemdedir.

Sınav sorularında seçenekler çoğu kez cümlenin tamamını değil, yüklemin verdiği yargıyı sorgular.

Bu yüzden önce yüklem bulunmalı, sonra olumsuzluk unsurunun hangi sözcüğe bağlandığı kontrol edilmelidir.

Olumsuzluk değerlendirmesinde noktalama ve vurgu da yanıltıcı olabilir.

Ünlem veya soru işareti cümleyi tek başına olumlu ya da olumsuz yapmaz; sadece söyleyiş biçimini gösterir.

Sen bunu bilmez misin? cümlesi gerçek bilgi istemek yerine aslında bilirsin anlamını taşıyabilir.

Buna karşılık bunu kimse bilmez cümlesinde soru yoktur, fakat yüklemdeki olumsuzluk açık biçimde gerçekleşmeme bildirir.

Öğrenci, işaretlere bakarken yüklemin ve bağlamın verdiği mesajı ihmal etmemelidir.

Biçim incelemesi gözle görülür işaretleri yakalar; anlam incelemesi bu işaretlerin cümlede hangi sonuca bağlandığını gösterir.

Fiil cümlesi ile isim cümlesi ayrımı bu başlığın sınırını netleştirir.

Yüklem fiilse olumsuzluk çoğunlukla fiilin çekiminde aranır; yüklem isim soyluysa değil veya yok gibi unsurlar devreye girebilir.

Bu ayrım, olumsuzluğu tanırken cümlenin türünü de kontrol etmeyi gerektirir.

Çalışmadı cümlesi fiil yüklemli olumsuz bir cümledir.

Çalışkan değil cümlesinde ise olumsuzluk bir eylemin gerçekleşmemesinden çok bir niteliğin reddedilmesidir.

İki cümle de olumsuz yargı taşır, fakat yüklemleri ve olumsuzluk kurma yolları farklıdır.

Bu fark, seçeneklerde fiil olumsuzluğu ile genel cümle olumsuzluğunu ayırmayı sağlar.

Biçimce olumsuzluk belirlenirken ekin gerçekten ana yüklemde olup olmadığı ayrıca sorgulanmalıdır.

Çalışmadan başarıya ulaştı cümlesinde çalışmadan sözcüğü olumsuzluk taşısa da yüklem ulaştı biçimce olumludur ve sonuç gerçekleşmiştir.

Buna karşılık başarıya ulaşmadı cümlesinde olumsuzluk doğrudan yüklemdedir.

Bu ayrım, cümledeki her olumsuz sözcüğü otomatik biçimde tüm cümlenin olumsuzluğu sanmayı engeller.

Yükleme bağlanan olumsuzluk, cümlenin temel yargısını belirler; yan unsurda kalan olumsuzluk ise çoğu zaman yalnız o unsurun anlamını sınırlar.

Pratik çözüm sırası basittir.

Önce yüklemi bul, yüklemin fiil mi isim soylu mu olduğunu belirle.

Sonra biçime bak: -ma, -me, -maz, -mez, değil, yok, ne...ne veya soru eki var mı?

Ardından anlamı sadeleştir: cümle gerçekleşme mi anlatıyor, gerçekleşmeme mi; varlık mı anlatıyor, yokluk mu?

Son adımda biçim ve anlamı karşılaştır.

İkisi aynı yöndeyse biçimce ve anlamca olumlu ya da olumsuz dersin.