Zarf ve Edat Tümleci Eksikliği Konu Anlatımı

Zarf ve edat tümleci eksikliği, cümlede yüklemin koşulunu, zamanını, tarzını, sebebini, miktarını, aracını, birlikteliğini veya amaç ilişkisini tamamlayan öğenin eksik bırakılmasıdır.

Zarf tümleci, yüklemin nasıl, ne zaman, niçin, neden, ne kadar, hangi yönde ya da hangi şartla gerçekleştiğini açıklar.

Edat tümleci ise bir edatla kurulan ilişkiyi cümleye taşır; ile, için, göre, karşı, kadar gibi sözcüklerle araç, amaç, birliktelik, karşılaştırma veya özgülük anlamı kurulabilir.

Bu iki öğe cümlenin temel özne-yüklem düzeninden farklı olarak eylemin gerçekleşme çevresini gösterir.

Her cümlede zarf veya edat tümleci bulunmak zorunda değildir.

Eksiklik, yalnız yüklem anlamca böyle bir tamamlayıcı beklediğinde ya da cümlede ortak kullanılan bir tamamlayıcı bütün yüklemlere yetmediğinde doğar.

Örneğin bir yüklem “nasıl” sorusuna cevap almadan da tamamlanabilir; başka bir yüklem ise tarz, amaç ya da araç ilişkisi olmadan eksik ve bulanık kalabilir.

Bu yüzden konu, sadece cümlede zarf var mı yok mu diye incelenmez.

Yüklemle tamamlayıcı arasındaki ihtiyaç ilişkisi görülmelidir.

Öğenin cümlede bulunması da tek başına yeterli değildir; ilgili yükleme doğru anlamla bağlanması gerekir.

Zarf tümleci, yüklemi zaman, durum, sebep, miktar, yön, araç veya şart bakımından tamamlar. “Dün”, “hızla”, “bu yüzden”, “çok”, “içeri”, “çalışarak” gibi çok farklı biçimler zarf tümleci görevinde bulunabilir.

Bu çeşitlilik sınavda karışıklık yaratır; çünkü zarf tümleci tek bir ekle tanınmaz.

Dolaylı tümleçte olduğu gibi belirli bir durum eki grubuna bağlı değildir.

Öğenin görevini belirleyen, yükleme hangi soru ile bağlandığıdır.

Nasıl, ne zaman, neden, niçin, ne kadar ve hangi şartla sorularının cevabı aranırken cümlede verilen sözün bütün yüklemleri tamamlayıp tamamlamadığına dikkat edilir.

Edat tümleci ise edatların kurduğu anlam bağları üzerinden değerlendirilir.

Bir kişiyle birlikte yapılma, bir araçla gerçekleşme, bir amaç için yönelme, bir ölçüte göre değerlendirme veya bir varlığa karşı tutum bildirme bu alanın örnekleridir.

Edat tümleci eksikliğinde cümlenin yargısı çoğu zaman anlaşılır görünür; fakat ilişki boşta kalır.

Birinci yüklem “arkadaşıyla konuştu” gibi birliktelik veya muhatap ilişkisi kurarken ikinci yüklem aynı edatlı yapıya uymayabilir.

Ya da “bu yöntemle ölçtü ve karar verdi” gibi bir yapıda ilk yüklem araç isterken ikinci yüklem gerekçe veya ölçüt bekleyebilir.

Ortak edatlı söz her yargıya aynı biçimde bağlanamıyorsa eksiklik ya da uyumsuzluk oluşur.

Bu konunun diğer öğe eksikliklerinden ayrılması gerekir.

Nesne eksikliğinde işten etkilenen varlık aranır; zarf ve edat tümleci eksikliğinde ise eylemin gerçekleşme şartı ya da ilişki biçimi aranır.

Dolaylı tümleç eksikliği yönelme, bulunma ve ayrılma ilişkilerine dayanır; zarf ve edat tümleci daha geniş bir anlam alanı taşır. “Nereye” sorusunun cevabı çoğu zaman dolaylı tümleçken “ne için”, “nasıl”, “kiminle”, “neye göre” gibi sorular zarf veya edat tümlecine götürür.

Sınavda seçenekler bu ayrımı bulanıklaştırmak için benzer ekli veya edatlı yapılarla kurulabilir.

Çözüm prosedürü sistemli olmalıdır.

Önce cümledeki yüklemler belirlenir.

Sonra her yükleme zaman, durum, neden, miktar, şart, araç, amaç ve birliktelik soruları ayrı ayrı yöneltilir.

Cümledeki ortak zarf veya edat tümleci bu soruların her biri için doğal cevap olabiliyor mu diye denenir.

Bir tamamlayıcı yalnız ilk yükleme uyuyor, ikinci yüklemde anlamı boşa düşürüyorsa eksik öğe eklenir.

Bazen aynı türden yeni bir zarf tümleci gerekir; bazen edatlı ilişkinin tekrar kurulması gerekir.

Gereksiz tekrar yapılmamalı, fakat anlamı tamamlayan zorunlu bağ açık bırakılmamalıdır.

İstisna gibi görünen durumlarda bağlam önemlidir.

Bazı yüklemler zarf tümleci almadan tamdır; öğrencinin sırf cümlede “nasıl” sorusuna cevap yok diye bozukluk araması hatadır.

Bazı edatlı sözler kalıplaşmış biçimde yüklemin anlamına katılır ve ayrıca eksiklik doğurmaz.

Bazı zarflar da tüm cümleyi değil yalnız bir fiilimsi grubunu tamamlar; bu durumda ana yüklemin eksikliğiyle karıştırılmamalıdır.

Bu nedenle analizde öğenin biçimine değil, hangi yargıyı tamamladığına bakılır.

Sınav tuzağı en çok ortak öğe ve yakın anlamlı yüklemler üzerinden kurulur.

İki yüklem aynı özneyle kullanılınca aynı zarf veya edat tümlecini de paylaşabilir sanılır.

Oysa biri amaç, diğeri araç; biri zaman, diğeri neden; biri birliktelik, diğeri karşılaştırma ilişkisi isteyebilir.

Doğru cümlede her yüklem, gerçekleşme koşulunu ve edatlı ilişkisini açık biçimde alır.

Bu denetim yapıldığında zarf ve edat tümleci eksikliği, kulağa akıcı gelen ama ikinci yargıda “nasıl”, “ne için” veya “kiminle” sorularını cevapsız bırakan yapılardan ayırt edilir.

Zarf tümleci eksikliği tek biçime bağlı olmadığı için geniş bir denetim ister.

Zaman bildiren sözler eylemin ne zaman yapıldığını, durum bildirenler nasıl gerçekleştiğini, sebep bildirenler niçin ortaya çıktığını, miktar bildirenler hangi ölçüde gerçekleştiğini gösterir.

Yön ve şart bildiren öğeler de yüklemin anlamını sınırlar.

Bu çeşitlilik, öğrencinin yalnız “zarf” sözcüğünü değil, yüklemin gerçekleşme koşulunu düşünmesini gerektirir.

Bir cümlede “erken”, “dikkatle”, “bu nedenle” gibi açık zarflar bulunabilir; fakat ikinci yüklem aynı zarfla tamamlanmıyorsa yine eksiklik oluşabilir.

Edat tümleci eksikliğinde edatın kurduğu anlam bağı izlenmelidir. “İle” araç veya birliktelik, “için” amaç ya da yarar, “göre” ölçüt, “karşı” yöneltilmiş tutum, “kadar” karşılaştırma veya sınır anlamı taşıyabilir.

Bu edatlar cümlede yalnız süsleme yapmaz; kimi yüklemler için anlamın kurulmasını sağlar.

Bir yüklem “kurala göre değerlendirmek” ilişkisi isterken, yanındaki yüklem “araçla yapmak” ilişkisi kurabilir.

Tek bir edatlı söz iki farklı ilişkiyi aynı anda karşılayamıyorsa ikinci yüklem eksik kalır.

Bu bozuklukta gereksiz öğe kullanımıyla eksik öğe kullanımı bazen karıştırılır.

Cümlede birden fazla zarf bulunması her zaman fazlalık değildir; her biri farklı yüklemi veya farklı koşulu tamamlıyor olabilir.

Tersine, cümlede bir zarf bulunması da bütün koşul ilişkilerinin tamamlandığı anlamına gelmez.

Ölçüt, öğenin sayısı değil işlevdir.

Eğer bir zarf veya edatlı söz cümlede yalnız ilk yargıyı açıklıyor, ikinci yargının beklediği tarz, amaç, araç veya ölçüt ilişkisini karşılamıyorsa eksiklik vardır.

Bu nedenle seçeneklerdeki uzun cümleler görev ilişkilerine ayrılarak okunmalıdır.

Fiilimsi grupları burada da sınav tuzağı oluşturur.

Bir zarf-fiil, eylemin nasıl veya hangi şartta gerçekleştiğini zaten gösterebilir; fakat bu grubun içindeki fiil de kendi tamamlayıcısını isteyebilir. “Hazırlanarak sundu” gibi bir yapıda hazırlığın neye göre, hangi amaçla veya hangi araçla yapıldığı bağlama göre gerekli olabilir.

Ana yüklemde eksiklik yokken fiilimsi öbeğinde eksiklik bulunabilir.

Bu yüzden yalnız çekimli yüklem değil, fiil anlamı taşıyan yan yapılar da incelenmelidir.

Düzeltme aşamasında cümleye eklenecek tamamlayıcı, doğru anlam türünü taşımalıdır.

Eksik olan amaç ilişkisi ise “için”li yapı, araç ilişkisi ise uygun araç bildiren yapı, tarz ilişkisi ise durum zarfı gerekir.

Yanlış türde tamamlayıcı eklemek cümlenin anlamını değiştirebilir.