Oluş Fiileri Konu Anlatımı

Oluş fiilleri, fiilin anlamına göre sınıflandırılmasında öznenin kendi üzerinde gerçekleşen değişimi bildiren eylemlerdir.

Fiiller genel olarak iş, oluş ve durum bildirebilir; oluş başlığında merkezde bir nesneyi etkileme değil, varlığın nitelik değiştirmesi vardır.

Yaprak sarardı, çocuk büyüdü, demir paslandı, meyve olgunlaştı, kumaş soldu, yüzü kızardı cümlelerinde eylem dışarıdaki bir varlığa yönelmez.

Sararan yaprak, büyüyen çocuk, paslanan demir ve solan kumaş eylemden etkilenen ayrı bir nesne değil, cümlenin öznesidir.

Bu yüzden oluş fiilleri öğrenilirken “bir şey yapılmış mı?” sorusundan önce “öznenin eski hâlinden farklı bir hâle geçmesi mi anlatılmış?” sorusu sorulmalıdır.

Oluş fiillerinin ayırıcı tarafı süreç ve dönüşüm anlamıdır.

Bir varlığın rengi değişebilir, yaşı ilerleyebilir, hacmi artabilir, dokusu bozulabilir, canlılığı azalabilir veya görünüşü başka bir duruma geçebilir.

Bu değişim çoğu zaman kendiliğinden, zamanla veya dış koşulların etkisiyle gerçekleşir; ancak cümlede önemli olan, bu dış koşulun fail gibi kurulup kurulmadığı değildir. “Çiçek soldu” cümlesinde güneş, susuzluk ya da zaman düşünülebilir; fakat cümle yapısı bir kişinin çiçek üzerinde yaptığı işi anlatmaz.

Cümle, çiçeğin canlılık niteliğindeki azalmayı bildirir.

Bu nedenle oluş fiilleri, anlam yönünden nesneye değil öznenin dönüşümüne bağlanır.

İş fiilleriyle karşılaştırma sınav açısından çok önemlidir.

İş fiillerinde özne bir eylemi başka bir varlık üzerinde gerçekleştirir ve bu varlık çoğu zaman nesne olur. “Öğrenci kitabı okudu” cümlesinde okuma eylemi kitaba yönelir; “Usta kapıyı boyadı” cümlesinde kapı işten etkilenir.

Oluşta böyle bir nesne ilişkisi aranmaz. “Kapı eskidi” dendiğinde kapı üzerinde bir kişinin yaptığı iş değil, kapının zamanla uğradığı değişim anlatılır. “Neyi eskidi?” sorusu doğal cevap vermez; çünkü eskime kapının kendi niteliğinde gerçekleşir.

KPSS’de seçeneklerde “kızardı, büyüdü, sarardı” gibi fiillerin yanına “kızarttı, büyüttü, sararttı” gibi ettirgen biçimler konabilir.

İlk grupta özne değişir; ikinci grupta bir özne başka bir varlığı değiştirdiği için iş ilişkisi belirginleşir.

Durum fiilleriyle ayrım daha ince bir dikkat ister.

Durum fiilleri öznenin içinde bulunduğu hâli, eylemin özne sınırları içinde kalmasını veya bir davranışın nesneye yönelmemesini anlatır.

Uyumak, oturmak, beklemek, gülmek, susmak gibi fiillerde değişimden çok hâl vardır.

Oluş fiillerinde ise önceki durumdan başka bir duruma geçiş sezilir. “Çocuk uyudu” cümlesinde çocuğun belli bir hâle geçtiği düşünülebilir; fakat fiilin asıl anlamı uyku durumunda bulunmaktır. “Çocuk büyüdü” cümlesinde ise çocuk artık önceki bedensel ya da gelişimsel düzeyinde değildir.

Bu nedenle sadece nesne almama ölçütü yetmez; nesne almayan her fiil oluş değildir.

Ek olarak değişim ve süreç anlamı aranmalıdır.

Oluş fiilleri çoğu zaman “neyi, kimi?” sorularına cevap vermez; fakat bu test tek başına mekanik uygulanmamalıdır. “Saçları ağardı” cümlesinde ağaran şey saçlardır; ancak “saçları” burada nesne değil, cümlenin öznesi veya özne grubudur.

Öğrencinin yaptığı yaygın hata, değişen varlığı nesne sanmaktır.

Bir fiilin nesne alıp almadığını anlamak için eylemi yapanla eylemden etkilenen ayrı mı diye bakılır. “Kadın saçlarını ağarttı” denirse yapan kişi ile değişen varlık ayrılır ve cümle iş fiiline yaklaşır. “Saçları ağardı” denirse değişim öznenin kendisindedir.

Bu bağlam farkı, fiil kökünün tek başına değil, cümledeki kullanımıyla değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.

Oluş fiilleri kip, kişi, olumsuzluk ve soru ekleri aldığında anlam türünü kaybetmez. “Solacak, sararmış, büyümedi, yaşlanıyor musun?” biçimlerinde ekler fiilin zamanını, tasarlanışını, kişisini veya olumsuzluğunu bildirir; oluş anlamı fiilin kök ya da gövdesindeki dönüşüm değerinden gelir.

Bu yüzden fiil incelemesinde iki aşama birbirine karıştırılmamalıdır.

Önce fiilin anlam türü belirlenir; sonra çekim ekleri incelenir. “Sararmış” sözcüğündeki duyulan geçmiş zaman eki, fiili oluş olmaktan çıkarmaz.

Aynı şekilde “büyüyecekler” biçiminde üçüncü çoğul kişi bilgisi vardır; fakat fiilin anlamı hâlâ öznenin gelişimsel değişimidir.

Oluş fiillerinde dış etkenin sezilmesi, fiili kendiliğinden iş fiiline dönüştürmez. “Cam buğulandı” cümlesinde soğuk hava veya sıcaklık farkı düşünülebilir; ancak cümlede bu etken özne olarak kurulmadığı için anlatılan şey camın görünüşünün değişmesidir. “Rüzgâr yaprakları sararttı” gibi bir cümlede ise rüzgâr fail konumuna geçer ve yapraklar eylemden etkilenen varlık olarak belirginleşir.

Böylece aynı değişim alanı, cümle kuruluşuna göre farklı anlam sınıfına yaklaşabilir.

Bu ayrım, Türkçede anlam sınıflamasının yalnızca sözlük maddesine bakılarak yapılamayacağını gösterir.

Soru çözerken fiil kökünü tanımak başlangıçtır; fakat hüküm cümledeki özne, nesne ve anlam ilişkisiyle verilir.

Oluş fiillerinin büyük bölümü renk, biçim, yaş, gelişme, bozulma, olgunlaşma ve canlılık değişimlerini anlatır. “Kızarmak” renkte değişmeyi, “genişlemek” hacimde artışı, “zayıflamak” bedensel ya da niteliksel azalmayı, “bayatlamak” tazelik niteliğinin kaybını, “sertleşmek” dokunun değişmesini bildirir.

Bu örneklerde ortak nokta, öznenin önceki durumunun artık aynı kalmamasıdır.

Bazı fiiller mecaz bağlamlarda da oluş değerini sürdürebilir. “İlişkiler soğudu” cümlesinde fiziksel sıcaklık değil, yakınlık niteliğinde azalma vardır; yine de özne konumundaki ilişki durumunun değiştiği anlatılır.

Bu tür bağlamlarda somut veya mecaz anlam ayrı, fiilin oluş değeri ayrı düşünülmelidir.

Oluş fiilleriyle ilgili bir başka ayrıntı, öznenin iradesinin her zaman belirleyici olmamasıdır. “Yaşlandı” ve “büyüdü” gibi fiillerde özne bu değişimi bilerek yapmaz; süreç doğal biçimde işler. “Kızardı” örneğinde utanma gibi içsel bir sebep bulunabilir, fakat yüzün renk değiştirmesi yine öznenin üzerinde gerçekleşen bir oluş olarak okunur. “Zayıfladı” cümlesinde kişinin bilinçli çaba göstermiş olması mümkündür; buna rağmen cümlede anlatılan sonuç bedensel nitelik değişimidir.

Bu yüzden oluş fiilini yalnız “kendiliğinden” sözüne indirgemek eksik kalır.

Daha güvenli ölçüt, fiilin cümlede öznenin bir niteliğinin değişmesini bildirip bildirmediğidir.

KPSS’de oluş fiili soruları çoğu zaman metin içindeki altı çizili sözcüklerden hangisinin tür bakımından farklı olduğunu buldurur.

Böyle sorularda önce çekimli fiili yalın anlamına indirmek, sonra cümledeki özneyle ilişkisini görmek gerekir. “Ağaçlar yeşerdi” örneğinde çoğul özne bulunması fiilin oluş değerini değiştirmez; yeşerme öznenin görünüş değişimidir.

Sınav tuzakları genellikle üç noktada toplanır.

Birincisi, hareket bildiren her fiili iş fiili sanmaktır.