Özne - Yüklem Uyuşmazlığı Konu Anlatımı

Özne-yüklem uyumunun temeli, cümledeki yargının kime ya da neye bağlandığını doğru görmektir.

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan veya yüklemin bildirdiği durumu üzerine alan ögedir; yüklem ise cümlede asıl yargıyı taşıyan sözcük ya da sözcük grubudur. “Çocuklar kitapları topladı.” cümlesinde işi yapan “çocuklar”, yargıyı bildiren “topladı”dır.

Bu iki öge arasında sayı ve kişi bakımından uygunluk bulunduğu sürece cümle doğal ve kurallı ilerler.

Uygunluk bozulduğunda cümlenin anlamı çoğu zaman anlaşılır kalır; fakat anlatım kusurlu hâle gelir.

Bu nedenle özne-yüklem uyuşmazlığı, anlamı belirsizleştiren değil, cümlenin yapısını bozan anlatım bozuklukları içinde değerlendirilir.

Sayı uyumunda ilk ayrım, öznenin insan adı mı yoksa insan dışı bir varlık adı mı olduğudur.

İnsan adları çoğul durumda özne olduğunda yüklem tekil de çoğul da olabilir. “Konuklar salona geçti.” cümlesinde yüklem tekildir; “Konuklar salona geçtiler.” cümlesinde yüklem çoğuldur.

İki kullanım da özneyle çatışmaz, çünkü özne insanlardan oluşan çoğul bir grubu gösterir.

Bu serbestlik, çoğul insan öznesinin yargıya hem grup gibi hem de tek tek kişiler gibi bağlanabilmesinden doğar. “Öğretmenler toplantıya katıldı.” dendiğinde öğretmenler bir bütün olarak düşünülür; “Öğretmenler toplantıya katıldılar.” dendiğinde kişilerin ayrı ayrı eylemi gerçekleştirdiği duygusu belirginleşir.

Her iki durumda da yüklem öznenin kişi ve sayı değerini bozmaz.

İnsan dışındaki çoğul öznelerde kural farklıdır.

Hayvan, bitki, eşya, soyut kavram veya doğa unsuru çoğul özne olduğunda yüklem tekil kurulmalıdır. “Kuşlar gökyüzünde süzüldü.”, “Kapılar rüzgârla çarptı.”, “Düşünceler zihnimde çoğaldı.” gibi cümlelerde çoğul özneler insan dışıdır ve yüklemlerin tekil olması gerekir. “Kuşlar gökyüzünde süzüldüler.” ya da “Düşünceler zihnimde çoğaldılar.” biçimindeki kullanımlar, öznenin çoğulluğunu yükleme gereksiz biçimde taşır ve yapıya dayalı anlatım bozukluğu oluşturur.

Buradaki mantık, insan dışı çoğul varlıkların Türkçede çoğunlukla toplu bir görüntü, durum veya oluş olarak anlatılmasıdır; yüklem çoğul kişi ekiyle genişletilmez.

Bu kuralın önemli bir inceliği kişileştirmedir.

İnsan dışı varlıklar insana özgü bir davranış, duygu ya da tavırla anlatıldığında yüklemin çoğul kurulması anlatımı bozmayabilir. “Kelebekler çiçeklerin çevresinde dans ediyor.” cümlesinde yüklem tekildir ve kurallıdır.

Aynı cümle “Kelebekler çiçeklerin çevresinde dans ediyorlar.” biçiminde söylendiğinde, kelebeklere insan davranışı yükleyen kişileştirme etkisi nedeniyle çoğul yüklem kabul edilebilir hâle gelir.

Ancak bu esneklik her insan dışı çoğul özneye otomatik olarak uygulanmaz. “Taşlar yola döküldüler.” cümlesinde taşlar kişileştirilmediği için çoğul yüklem doğal değildir; “Taşlar yola döküldü.” biçimi gerekir.

Kişileştirme varsa çoğul yüklem bir anlatım tercihi olabilir, kişileştirme yoksa tekil yüklem korunur.

Belgisiz anlam taşıyan öznelerde yüklem tekil olmalıdır. “Herkes dışarı çıktı.”, “Kimse bu söze inanmadı.”, “Hiçbiri konuşmayı bölmedi.” cümlelerinde özne belgisiz zamirdir ve yüklem tekil kullanılır. “Herkes dışarı çıktılar.”, “Hiçbiri konuşmayı bölmediler.” gibi cümleler özne-yüklem uyuşmazlığına yol açar.

Aynı durum belgisiz sıfatlarla kurulan özne gruplarında da görülür. “Birçok öğrenci koridorda bekledi.”, “Bazı kişiler erken ayrıldı.”, “Her çocuk aynı tepkiyi vermez.” cümlelerinde özne anlamca birden çok kişiyi düşündürse bile yüklem tekil kalır.

Belgisizlik taşıyan yapı, yüklemi çoğul kişi ekiyle zorlamaz; cümlede özne grubu tek bir bütün gibi değerlendirilir.

Topluluk adları da sayı uyumunda ayrı dikkat ister. “Takım”, “sınıf”, “ordu”, “aile”, “grup” gibi sözcükler çoğul eki almadan birden çok varlığı karşılayabilir; fakat biçimce tekildir.

Bu nedenle böyle bir ad özne olduğunda yüklem de tekil kurulmalıdır. “Takım maçı kazandı.”, “Sınıf geziye hazırlandı.”, “Aile akşam yemeğinde buluştu.” cümleleri kurallıdır. “Takım maçı kazandılar.” ya da “Sınıf geziye hazırlandılar.” biçimindeki kullanımlar, topluluğu oluşturan kişileri tek tek düşünse bile öznenin dil bilgisel biçimini göz ardı eder.

Topluluk adı çoğul eki alırsa durum değişir; “Takımlar sahaya çıktı.” cümlesinde özne artık çoğul biçimdedir, fakat yine de insan topluluğu anlamı taşıdığı için yüklem tekil ya da çoğul kurulabilir.

Asıl bozukluk, çoğul eki almamış topluluk adını çoğul yüklemle bağlamaktır.

Kişi uyumunda yüklem, özne grubundaki kişi değerine göre çekimlenir.

Birinci tekil kişi olan “ben” özne grubuna katıldığında yüklem birinci çoğul kişiye göre kurulur. “Ben ve kardeşim erkenden yola çıktık.” cümlesi doğrudur; “Ben ve kardeşim erkenden yola çıktım.” cümlesinde yüklem yalnızca “ben”e bağlanmış gibi durduğu için özne grubuyla uyuşmaz. “Babamla ben bu kararı birlikte aldık.” cümlesinde de aynı mantık geçerlidir.

Özne grubunda “ben” bulunduğunda yüklem, grubu “biz” değeriyle karşılar.

Bu yüzden “Ben, Ayşe ve Murat toplantıya katıldık.” denir; yüklemi “katıldı” ya da “katıldım” yapmak özne grubunun kişi değerini eksik karşılar.

İkinci tekil kişi olan “sen”in yer aldığı özne gruplarında yüklem ikinci çoğul kişiye yönelir. “Sen ve Defne dersten sonra yanıma uğrayın.” cümlesinde yüklem, özne grubunu “siz” değeriyle karşılar. “Sen ve Defne dersten sonra yanıma uğra.” denirse yüklem yalnızca “sen”e seslenmiş olur; “Defne” aynı özne grubunda bulunduğu hâlde yüklemin kişi ekinde yerini bulamaz. “Sen, Ali ve Zeynep bu metni yeniden okuyun.” cümlesinde de yüklem ikinci çoğul kişidedir.

Birinci kişi ile ikinci kişi aynı özne grubunda birleşirse konuşanı da içine alan grup anlamı öne çıkar; bu durumda yüklemin birinci çoğul kişiyle kurulması doğal olur: “Sen ve ben bu işi birlikte çözeriz.” cümlesinde yüklem “biz” değerindedir.

Özne-yüklem uyuşmazlığını ayırt ederken önce özneyi doğru belirlemek gerekir.

Uzun cümlelerde özne bir sözcük değil, geniş bir söz öbeği olabilir; isim tamlamaları, sıfat-fiil grupları veya ara sözlerle genişlemiş yapılar tek öge sayılır. “Bahçenin sonunda açan beyaz güller sabaha kadar koktu.” cümlesinde özne “Bahçenin sonunda açan beyaz güller” bütünüdür.

Bu özne insan dışı çoğul bir varlığı anlattığı için yüklem tekildir.