İsim (Ad) Konu Anlatımı

İsim, dilde varlıkları ve kavramları adlandıran sözcük türüdür.

Ad denmesinin sebebi de budur: Bir nesneye, kişiye, yere, duyguya, düşünceye, olaya ya da zihinsel kavrama dil içinde bir karşılık verilir.

Kaynak anlatımda isimlerin varlıkları kalıcı olarak karşıladığı vurgulanır.

Bu vurgu, isim konusunu yalnız kelime listesi olmaktan çıkarır.

Kalem, masa, okul, Ankara, öğretmen gibi sözcükler dış dünyada tanınabilen varlıkları karşılar; sevgi, umut, korku, adalet, düşünce gibi sözcükler ise zihinde kavranan soyut alanları adlandırır.

Her iki durumda da sözcük bir varlığın ya da kavramın adı olarak görev yapar.

İsimlerin en ayırt edici yönlerinden biri kalıcı adlandırma kurmalarıdır.

Bir varlığın adı kalemse, o sözcük bağlam değiştikçe başka bir varlığın geçici işareti olmaz; dilde yerleşmiş bir karşılık taşır.

Zamirler de varlıkların yerini tutabilir, fakat bunu geçici biçimde yapar.

Ben, sen, o, bu, şu gibi sözcükler konuşma anına, gösterilen varlığa veya önceki cümleye göre değişir.

İsim ise varlığı doğrudan adlandırır.

Bu yüzden isim ile zamir ayrımında, sözcüğün kendi başına kalıcı bir ad mı olduğu yoksa bağlama bağlı bir temsil mi kurduğu sorulmalıdır.

İsimler somut ve soyut alanları kapsar.

Somut isimler duyu organlarıyla algılanabilen varlıkları karşılar.

Kapı, defter, ses, koku, çocuk, şehir gibi sözcükler somut varlık alanına girer.

Soyut isimler ise doğrudan nesne gibi tutulamayan ama zihinde kavranan kavramları bildirir.

Mutluluk, başarı, korku, özgürlük, güzellik, yorgunluk gibi sözcükler buna örnektir.

Sınavda öğrenciler bazen soyut sözcükleri sıfat ya da zarf sanabilir; oysa bir kavramın adı olarak kullanılıyorsa sözcük isimdir.

Güzel bir sıfat olabilir, fakat güzelin değeri denildiğinde güzel artık adlaşmış bir kullanıma yaklaşır.

İsimler özel ad ve cins ad ayrımıyla da incelenir.

Özel ad, tek bir varlığı benzerlerinden ayıran addır; kişi adları, ülke, şehir, kurum, eser ve belirli tarihî olay adları bu gruba girebilir.

Cins ad ise aynı türden varlıkların ortak adıdır: kitap, insan, dağ, nehir, masa, öğrenci gibi.

Bu ayrım yazım kurallarıyla da ilişkilidir; özel adlar büyük harfle başlar, cins adlar genel kullanılır.

Ancak sözcük türü bakımından ikisi de isimdir.

Soru, türü soruyorsa özel ad ayrıntısı ikinci plandadır; alt başlığı soruyorsa kalıcı adın tekil bir varlığa mı yoksa tür adına mı karşılık geldiği değerlendirilir.

İsimlerin sayı bakımından tekil, çoğul ve topluluk değerleri vardır.

Tekil isim tek bir varlığı karşılar; çoğul isim çokluk ekiyle veya anlamca birden fazla varlığı bildirir.

Topluluk adları ise tekil biçimde kullanıldığı hâlde birden çok üyeden oluşan bütünü adlandırır.

Ordu, sınıf, ekip, aile gibi örneklerde sözcük biçimce tekil olabilir, fakat anlamca topluluk bildirir.

Burada önemli olan, çokluk ekinin sözcük türünü değiştirmemesidir.

Öğrenci sözcüğü isimdir; öğrenciler biçimi de isimdir.

Çekim ekleri adın cümledeki ilişkisini değiştirir, onu başka bir sözcük türüne dönüştürmez.

İsimler isim çekim eklerini alabilir.

Çokluk, iyelik, hâl ve tamlayan ekleri adların cümlede başka ögelerle ilişki kurmasını sağlar.

Kitaplar, kitabım, kitaba, kitapta, kitaptan, kitabın kapağı gibi biçimlerde isim farklı görevler üstlenir.

Kaynak anlatımda isim çekim eklerinin anlamı kökten değiştirmediği, isimlerin bu ekleri alabildiği belirtilir.

Bu bilgi sınav için çok kullanışlıdır.

Bir sözcük isim çekim eki aldığında çoğu zaman ad gibi davranır; fakat ek almak tek başına sözcüğün kökenini ya da yapı sınıfını açıklamaz.

Tür sorusunda ise çekimlenmiş adın hâlâ ad değerini koruduğu görülmelidir.

İsimler cümlede özne, nesne, dolaylı tümleç, tamlayan veya yüklem adı gibi görevler üstlenebilir.

Çocuk güldü cümlesinde çocuk özne olan bir isimdir.

Kitabı okudu cümlesinde kitabı nesne görevindedir.

Okulda bekledi cümlesinde okulda dolaylı tümleç değerindedir.

Bu görevler sözcüğün türünü değil, cümledeki işlevini gösterir.

Sınavda tür ile öge karıştırılmamalıdır.

Bir kelime cümlede nesne olabilir; bu onun isim olduğunu destekleyebilir ama nesne olmak ayrı, isim olmak ayrıdır.

İsim ile sıfat ayrımı bağlamla yapılır.

Eski kitap ifadesinde eski, kitap adını niteleyen sıfattır; eskiyi sakladım cümlesinde ise eski sözcüğü ad gibi kullanılmıştır.

Aynı biçimde iyi insan sözünde iyi sıfatken, iyiler kazansın cümlesinde iyiler adlaşmış bir değer kazanır.

İsim ile zarf ayrımında da sözcüğün neyi etkilediğine bakılır.

Hızlı araba sözünde hızlı bir adı niteler; hızlı koştu cümlesinde fiili etkiler.

İsim konusu bu yüzden diğer sözcük türlerinin karşılaştırma zemini olarak çalışır.

KPSS’de isim sorularında güvenli işlem, kelimenin varlık veya kavram adı olup olmadığını belirlemekle başlar.

Sonra bu adlandırmanın kalıcı mı geçici mi olduğu, isim çekim ekleriyle ilişkisinin ne olduğu ve cümlede açık bir ismin yerini mi tuttuğu yoksa kendisinin ad mı olduğu kontrol edilir.

Bu bakış, isimleri zamirlerden, sıfatlardan ve zarflardan ayırır.

İsim konusunu sağlam kavrayan öğrenci, sözcük türleri ünitesinin diğer başlıklarında da daha az tereddüt yaşar; çünkü pek çok tür, doğrudan ya da dolaylı olarak isimle kurduğu ilişki üzerinden tanınır.

İsimlerin alt sınıfları, ana tanımı güçlendiren ayrıntılardır.

Somut ve soyut ayrımı varlığın algılanma biçimine, özel ve cins ayrımı adın tek bir varlığı mı yoksa türü mü karşıladığına, tekil-çoğul-topluluk ayrımı ise sayı değerine bakar.

Bunlar birbirini dışlayan tek katmanlı etiketler değildir.

Ankara özel ve somut bir yer adı olabilir; sevgi soyut ve cins bir kavram adıdır; ekip topluluk anlamı taşıyan bir cins addır.

Sınavda soru kökü hangi alt ayrımı istiyorsa o ölçüt uygulanmalı, bütün isim bilgisi aynı anda karıştırılmamalıdır.

İsim tamlamaları da adların cümledeki gücünü gösterir.

Bir isim başka bir isme bağlanarak sahiplik, aitlik, tür, parça-bütün veya ilişki anlamı kurabilir.

Öğrencinin defteri, okul bahçesi, Türkçe kitabı gibi yapılarda adlar yalnız tek tek varlıkları karşılamaz; birbirleriyle ilişki kurarak daha belirli ad grupları oluşturur.

Bu noktada isim ile sıfat ilişkisi karıştırılmamalıdır.

Kırmızı defterde kırmızı sıfattır; öğrencinin defterinde öğrencinin isim soylu tamlayandır.