Betimleyici Anlatım Konu Anlatımı

Betimleyici anlatımın temel işlevi, okurun zihninde bir görünüş, ortam ya da izlenim oluşturmaktır.

Bir metin kişiyi, yeri, nesneyi veya durumu yalnızca adlandırmakla kalmayıp onun nasıl göründüğünü, nasıl algılandığını, hangi ayrıntılarıyla seçildiğini gösteriyorsa betimleyici anlatım devreye girer.

Bu anlatım biçiminde yazar okura doğrudan bir bilgi dosyası sunmaktan çok bir sahne kurar.

Sahne bazen bir oda, sokak, bozkır, yüz, ağaç, eski bir eşya ya da kalabalık olabilir; bazen de bir ruh hâli veya atmosfer olabilir.

Önemli olan, metni okuyan kişinin anlatılanı zihninde canlandırabilmesidir.

Bu yüzden betimleme çoğu zaman sözcüklerle resim yapma biçiminde düşünülür, fakat sınavda asıl ölçüt “resim gibi cümle” ezberi değil, metnin yazılış amacıdır.

Anlatım biçimleriyle ilgili genel sınav çerçevesi dört ana amaca dayanır.

Metnin amacı bilgi aktarmaksa açıklayıcı, düşünceyi savunmak ya da karşı görüşü çürütmekse tartışmacı, olayları zaman akışı içinde vermekse öyküleyici, izlenim kazandırmaksa betimleyici anlatım ağır basar.

Bu çerçeve betimleyici anlatımı doğru yere koymak için gereklidir; çünkü betimleme, özellikle öyküleme ve açıklama ile iç içe görünebilir.

Bir gezi yazısında mekân tanıtılırken hem açıklayıcı bilgiler hem de betimleyici ayrıntılar bulunabilir.

Bir hikâyede kahraman yürür, kapıyı açar, konuşur; bu olay akışı öykülemedir.

Aynı hikâyede kahramanın yorgun yüzü, soluk paltosu, dar sokaktaki nem kokusu anlatılıyorsa betimleme kullanılmış olur.

Ancak soru “parçanın bütününde hangi anlatım biçimi ağır basmaktadır” diyorsa tek tek cümleleri değil, metnin baskın amacını okumak gerekir.

Betimlemenin belirleyici koşulu duyusal ve niteleyici ayrıntıların bir izlenim üretmesidir.

Görme duyusu çoğu betimlemede merkezde yer alır; renk, biçim, büyüklük, ışık, gölge, konum ve hareketin donmuş hâli okurun zihninde görsel bir alan açar.

Bunun yanında işitme, koku, tat ve dokunma ayrıntıları da kullanılabilir.

Bir yerde taşların serinliği, rüzgârın uğultusu, ıslak toprağın kokusu veya eski tahtaların gıcırtısı verilirse metin yalnızca görüneni değil, yaşanan atmosferi de aktarır.

Niteleyici sözcükler bu nedenle önemlidir; “ev” demekle “dar pencereli, rutubetli, loş bir ev” demek arasında anlatım tutumu bakımından fark vardır.

İkinci ifade okurun zihnine daha belirgin bir görüntü ve duygu bırakır.

Betimleyici anlatımda nesnel ve öznel tutum ayrımı ayrıca sınav açısından önem taşır.

Nesnel betimlemede yazar gözlenebilir özellikleri öne çıkarır; boyut, renk, konum ve somut ayrıntılar baskındır.

Öznel betimlemede ise yazar gördüğünü kendi duygusuyla, beğenisiyle veya yorumuyla aktarır. “Geniş avlulu, iki katlı yapı” daha nesnel bir tasvire yaklaşırken “insanı içine çeken, ağırbaşlı bir yapı” yazarın izlenimini taşır.

Bu ayrım betimlemeyi ortadan kaldırmaz; ikisi de betimleyici olabilir.

Soru kökünde “öznel anlatıma yer verilmiştir”, “duyulara seslenen ayrıntılar vardır” veya “niteleyici sözcüklerden yararlanılmıştır” gibi seçenekler gelirse, bu ifadelerin betimleyici anlatımla sıkı ilişkisi bulunduğu hatırlanmalıdır.

Betimlemenin prosedürü, yani sınavda izlenecek okuma yolu, önce soru kökünü sonra metnin baskın hareketini kontrol etmektir.

Soru “hangisi söylenemez” diyorsa seçeneklerde yalnız anlatım biçimi değil karşılaştırma, örnekleme, öznel yargı, mecaz, kişileştirme, duyusal ayrıntı gibi başka anlatım özellikleri de bulunabilir.

Bu nedenle “anlatım” sözcüğü görüldüğünde yalnız dört anlatım biçimine kapanmak hatalıdır.

Önce metin genel amacı bakımından taranır; bilgi mi, görüş mü, olay mı, izlenim mi öne çıkıyor sorusu sorulur.

Sonra seçeneklerdeki destekleyici yollar aranır.

Bir paragrafta betimleme kullanılmış olabilir ama anlatım biçimi açıklayıcı olabilir; çünkü yazar asıl olarak bir kavramı öğretmeye çalışıyor olabilir.

Aynı biçimde bir olay paragrafında kısa tasvirler bulunabilir ama olay çizgisi metni öyküleyici yapabilir.

En yaygın sınav tuzaklarından biri, sıfat gördüğü her yerde betimleme aramaktır.

Sıfat tek başına yeterli değildir; “önemli bir konu” veya “farklı bir yaklaşım” gibi ifadeler niteleme taşır, fakat okurun zihninde somut bir görünüş kurmaz.

İkinci tuzak, betimlemeyi yalnız doğa tasviri sanmaktır.

İnsan yüzü, sınıf ortamı, şehir kalabalığı, bir eşyanın eskimiş hâli, hatta bir sessizlik duygusu bile betimlenebilir.

Üçüncü tuzak, hareket içeren her cümlede betimleme yok saymaktır. “Perdenin arasından solgun ışık sızıyordu” gibi cümlelerde hareket fiili bulunsa da asıl amaç ortamı hissettirmektir.

Bu yüzden mekanik kelime avı yerine amaç ve etki birlikte değerlendirilmelidir.

Betimleyici anlatımı öyküleyici anlatımdan ayırırken film ve fotoğraf benzetmesi işlevsel bir sınav alışkanlığı sağlar.

Öyküleme film gibi zaman içinde ilerler; biri gelir, görür, konuşur, ayrılır, olay değişir.

Betimleme ise fotoğraf gibi bir kesiti yoğunlaştırır; okur o kesitin rengini, biçimini, havasını algılar.

Elbette edebi metinlerde bu ikisi birbirini tamamlar.

Yazar önce mekânı betimler, ardından olay başlar; ya da olayın ortasında kahramanın yüzünü çizerek gerilimi artırır.

Bu durumda “yer verilmiştir” türü seçeneklerde betimleme işaretlenebilir, fakat “ağır basmaktadır” türü sorularda bütün paragrafın omurgasına bakılır.

KPSS’de doğru cevap çoğu zaman bu ayrımda saklanır.

Betimleme sorularında kullanılabilecek bir başka kontrol de metnin okurdan beklediği tepkiyi düşünmektir.

Metni bitirdiğinizde zihninizde yeni bir bilgi şeması mı oluştu, bir görüşe katılmanız mı istendi, olayların sırasını mı izlediniz, yoksa bir yerin veya kişinin havası mı kaldı?

Eğer baskın etki sonuncusuyse betimleyici anlatım güçlenir.

Paragraf, bir kişinin iç dünyasını da betimleyebilir; yüz çizgileri, suskunluk biçimi, bakışın ağırlığı veya ortamın kişide uyandırdığı duygu bu kapsama girer.

Bu noktada “tasvir” yalnız dış görünüşe indirgenmemelidir.

Yazarın seçtiği ayrıntılar okurun algısını yönlendiriyor ve bir izlenim bütünlüğü kuruyorsa betimleme işlevi gerçekleşmiştir.

Betimleyici ayrıntının paragraftaki yeri de önemlidir.

Girişte verilen kısa bir ortam tasviri, sonraki açıklamaya hazırlık yapabilir; sonuçtaki bir tasvir ise düşünceyi duygusal olarak pekiştirebilir.

Bu yerleşim, betimlemenin varlığını gösterir ama her zaman baskın anlatım biçimini değiştirmez.

Öğrenci bu nedenle hem ayrıntıyı yakalamalı hem de ayrıntının metni taşıyıp taşımadığını sormalıdır.