Kişileştirme (Teşhis) Konu Anlatımı

Kişileştirme, geleneksel adıyla teşhis, insan dışındaki kavramlara insani özellikler kazandırma sanatıdır.

Ders anlatımı bu noktayı sözcüğün yapısından hareketle kurar: kişileştirme denildiğinde kişi olmayan bir şey vardır ve biz ona kişiymiş, insanmış gibi davranırız.

Bu nedenle konunun özü, uzun bir terim ezberinden çok basit bir anlam aktarımıdır.

İnsanlara ait olan bir nitelik, insan dışı bir kavrama geçirilir.

Bu nitelik bir eylem olabilir, bir duygu olabilir, bir tavır olabilir; belirleyici olan, bu niteliğin normalde insana ait düşünülmesi ve insan dışındaki bir unsur üzerinde gösterilmesidir.

Bu söz sanatında ilk dikkat edilecek nokta, özelliği alan unsurun insan olmamasıdır.

Ders anlatımı, kişileştirmeyi “insan dışındaki kavramlara insani özellikler kazandırma” biçiminde verirken aslında sınırı da belirler.

İnsan zaten insan olduğu için onun ağlaması, konuşması, sevinmesi ya da üzülmesi kişileştirme değildir.

Kişileştirme, insan olmayan bir varlığın insan gibi davranmasıyla ortaya çıkar.

Bu yüzden cümlede önce hangi kavramın ya da varlığın ön plana çıkarıldığına bakılır.

Eğer bu unsur insan dışıysa ikinci soru sorulur: ona verilen özellik insana ait bir özellik midir?

İki cevap birlikte olumluysa teşhis düşünülür.

Ders örneği, kişileştirmenin nasıl işlediğini açık biçimde gösterir.

Yağmurun yağışı, göklerin ağlaması gibi ifade edilir.

Burada “gökler” insan değildir; fakat ağlamak insana ait bir nitelik olarak düşünülür.

Yağmurun yağması doğadaki olaydır, göklerin ağlaması ise bu olayı insan davranışıyla anlatır.

Bu örnekte kişileştirmeyi sağlayan şey, göğün gerçek anlamda ağlaması değildir; yağışın, insanın ağlamasına ait bir eylemle karşılanmasıdır.

Böylece insan dışı kavram, insanın yapabileceği bir davranışı yapıyormuş gibi görünür.

Bu örnek aynı zamanda kişileştirmenin neden anlam olayı sayıldığını da gösterir.

Cümledeki anlatım gerçek durumu doğrudan bildirmekle kalmaz; doğa olayını insan davranışına yaklaştırarak anlamı dönüştürür.

Yağmur yine yağmurdur, gök yine insan değildir; fakat söyleyiş, göğü insan gibi algılatır. “İnsana ait nitelikleri aktarma” vurgusu burada belirleyicidir.

Öğrenci bu aktarımı gördüğünde, cümlenin arkasında karmaşık bir arka plan aramak zorunda değildir.

Basit düzeyde insan olmayan unsur ile insani özellik arasındaki bağı yakalamak yeterlidir.

Bu ayrım, öğrencinin kişileştirmeyi yalnızca “güzel anlatım” ya da “mecazlı söz” olarak görmesini engeller.

Her etkili söyleyiş kişileştirme değildir.

Ders anlatımında benzetme ve kişileştirme birlikte anılsa da ikisinin mantığı farklıdır.

Benzetmede iki malzeme vardır; biri anlatılmak istenen, diğeri ona göre daha güçlü görülen varlıktır.

Anlatıcı, anlatmak istediği şeyi daha iyi göstermek için başka bir şeye yaklaştırır.

Kişileştirmede ise asıl ölçüt iki varlığın karşılaştırılması değil, insan niteliğinin insan dışı bir kavrama aktarılmasıdır.

Bu nedenle cümlede iki unsur aranması tek başına yeterli değildir; insana ait nitelik aktarımı aranmalıdır.

Benzetme için verilen mantık, bir unsurun başka bir unsurla ortak yön üzerinden anlatılmasıdır.

Bir varlık, başka bir varlığa belli bir bakımdan benzetilir; güçlü görülen unsur anlatımı destekler.

Kişileştirmede ise böyle bir “ne neye benzetilmiş” sorusu her zaman merkeze yerleşmez. “Gökler ağlıyor” ifadesinde asıl görülen şey, göklerin insan gibi ağlamasıdır.

Öğrenci burada yağmur ile ağlama arasında bir ilişki kurulduğunu fark edebilir; fakat kişileştirme açısından esas karar, insan dışı göklere insana ait ağlama eyleminin verilmesidir.

Bu nedenle benzetme ile kişileştirme aynı paragrafta yan yana sorulabilse de çözüm ölçütleri ayrı tutulmalıdır.

KPSS açısından bu konu, özellikle paragrafın anlatımıyla ilgili seçeneklerde karşımıza çıkabilecek bir nokta olarak çerçevelenir.

Soru bir parça verir ve parçanın anlatımıyla ilgili yargılardan hangisinin doğru ya da yanlış olduğunu sorabilir.

Seçeneklerde “benzetmelere yer verilmiştir” veya “kişileştirmeye başvurulmuştur” gibi ifadeler bulunabilir.

Böyle bir durumda öğrenci, parçanın tamamındaki her mecazı aynı adla etiketlememelidir.

Kişileştirme aranıyorsa insan dışı kavramların insan gibi sunulup sunulmadığı denetlenmelidir.

Benzetme aranıyorsa iki unsurun ortak bir yönle ilişkilendirilip ilişkilendirilmediği izlenmelidir.

Kişileştirmenin günlük dilde de kullanılabilmesi, onun sınavda zorunlu olarak ağır ve sanatlı bir metinde çıkacağı anlamına gelmez.

Anlatım, kişileştirmeye günlük konuşmada ve özellikle çocuklarla kurulan diyaloglarda bile başvurulabildiğini belirtir.

Bu bilgi, konunun doğal kullanımını anlamak için önemlidir.

İnsan, soyut ya da cansız gördüğü bir şeyi daha yakın, daha canlı, daha anlaşılır kılmak istediğinde ona insana ait bir davranış yükleyebilir.

Fakat sınavda öğrencinin görevi bu söyleyişin sevimli ya da etkili olup olmadığını tartışmak değildir; teknik olarak insan dışı kavrama insani özellik verilip verilmediğini bulmaktır.

Teşhis sorularında güvenli okuma, verilen tanımı cümlenin içine uygulamakla yapılır.

Önce kişi olmayan unsur belirlenir.

Sonra bu unsurun kişiymiş gibi davranıp davranmadığına bakılır.

Son olarak bu davranışın insana ait bir nitelik olup olmadığı anlaşılır.

Yağmurun yağması doğa olayıdır; göklerin ağlaması ise insan eyleminin göklere verilmesidir.

Bu örnek, konunun merkezindeki dönüşümü sade biçimde gösterir.

Cümlede böyle bir dönüşüm yoksa yalnızca mecazlı ya da betimleyici anlatım görmek teşhis demek için yeterli olmaz.

Kişileştirme öğrenilirken en sağlam ölçüt, tanımın iki parçasını birlikte korumaktır.

Birinci parça “insan dışındaki kavram”, ikinci parça “insani özellik”tir.

Sadece insan dışı bir varlıktan söz edilmesi kişileştirme oluşturmaz; ona insana ait bir nitelik kazandırılması gerekir.

Sadece insani bir eylem geçmesi de yeterli değildir; bu eylemin insan dışı bir unsur üzerinde kullanılması gerekir.

KPSS’de seçenekler arasında hızlı karar verirken bu iki koşul öğrenciyi gereksiz ayrıntıdan korur.

Teşhis, en kısa hâliyle, insan olmayanın insan gibi anlatılmasıdır; dersin vurguladığı temel bilgi de budur.

Bu nedenle kişileştirmeyi öğrenirken bu bölümde olmayan ayrıntılı tür ayrımlarına ihtiyaç yoktur.

Sınavda beklenen ana dikkat, verilen cümlenin anlatımında insan dışı kavrama insani özellik kazandırılıp kazandırılmadığını görmektir.

Benzetmeyle karşılaştırma yapılacaksa da karşılaştırma yalnız bu temel ölçüt üzerinden kurulmalıdır.

Benzetme, iki unsur arasındaki benzerlik ilişkisini; kişileştirme, kişi olmayanın insan gibi davranmasını öne çıkarır.