İçerdiği Duygu, Düşünce ve Duruma Göre Cümleler Konu Anlatımı

İçerdiği duygu, düşünce ve duruma göre cümleler, cümlede anlam konusunun en geniş alanlarından biridir.

Bu başlıkta cümlenin olumlu ya da olumsuz olmasıyla yetinilmez; cümlenin hangi anlam görevini üstlendiği araştırılır.

Bir cümle sebep mi bildiriyor, amaç mı kuruyor, koşul mu getiriyor, bir kavramı mı tanımlıyor, var olan bir durumu mu saptıyor, o durumdan sonuç mu çıkarıyor, öneri mi sunuyor, yakınma mı taşıyor, tahmin mi bildiriyor?

Sınavın istediği okuma, cümlenin yüzeyindeki kelimeleri değil, yargının işleyişini görmektir.

Bu konunun hukuki çerçevesi, KPSS Türkçe’de “cümlede anlam” ve kısmen “paragrafta anlam” alanıdır.

Kaynak anlatım, bazı başlıkların özellikle önemli olduğunu vurgular: neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul, tanım, saptama, çıkarım ve karşılaştırma gibi yapılar hem cümle sorularında hem paragraf sorularında işe yarar.

Çünkü paragrafta ana düşünceye ulaşırken yazar önce açıklama, karşılaştırma, tanım veya saptama yapabilir; sonra bunlardan bir çıkarıma gidebilir.

Bu nedenle bu başlık yalnızca tek cümle sorusu için değil, paragrafın düşünce örgüsünü izlemek için de temel araçtır.

Neden-sonuç cümlelerinde gerçekleşmiş bir durumun gerekçesi verilir. “Yoğun kar nedeniyle yollar kapandı” cümlesinde kapanma sonucu, yoğun kar ise gerekçedir.

Amaç-sonuç cümlelerinde ise yapılmış ya da yapılacak bir işin ulaşılmak istenen hedefi bulunur. “Konuyu pekiştirmek için test çözdü” cümlesinde test çözme gerçekleşmiş olabilir; pekiştirme ulaşılmak istenen amaçtır.

Buradaki temel şart, sebepte gerekçenin gerçekleşmiş olması, amaçta ise hedefin henüz sonuç olarak tamamlanmamış bulunabilmesidir.

Sınav tuzağı “için” sözcüğünü otomatik amaç saymaktır; “hasta olduğu için gelmedi” sebep-sonuçtur.

Koşul cümlelerinde bir yargının gerçekleşmesi başka bir yargıya bağlanır. “Düzenli tekrar yaparsan bilgiyi kalıcı hâle getirirsin” cümlesinde kalıcılık, tekrar yapma şartına bağlıdır.

Koşul çoğu zaman “-sa/-se” ekiyle kurulur; fakat yalnızca bu ek aranmaz. “Yeter ki zamanında başla, eksikleri kapatırsın” cümlesinde de bağlılık vardır.

Gereklilik ve koşul karıştırılmamalıdır. “Çalışmalısın” bir zorunluluk veya öğüttür; “çalışırsan başarırsın” koşul ilişkisidir.

Doğru çözüm, iki yargı arasında bağlılık olup olmadığını sormaktır.

Tanım cümleleri bir kavramın ne olduğunu açıklar.

Genellikle “nedir?” sorusuna cevap verir ve kavramı ayırt edici yönüyle belirler. “Saptama, var olan bir durumu belirgin kılma işidir” cümlesi tanımdır.

Karşılaştırma cümleleri ise en az iki varlığı, durumu, eseri veya düşünceyi bir ölçüt üzerinden ilişkilendirir.

Daha, en, kadar, göre, ise, farklı olarak gibi yapılar ipucu olabilir; ama tek başına yeterli değildir. “Bu metin önceki metinden daha açıklayıcıdır” karşılaştırmadır; “bu metin açıklayıcıdır” yalnızca saptama ya da değerlendirme olabilir.

Saptama ve çıkarım bu ailenin en önemli kardeş başlıklarındandır.

Saptama, mevcut durumu belirleme veya görünür kılmadır.

Bir metnin kısa cümlelerle kurulduğunu, bir hastalığın yaygınlaştığını, bir bölgede belirli ürünlerin yetiştiğini söylemek saptama olabilir.

Çıkarım ise bu saptamanın üzerine yeni bir sonuç kurar. “Metinde teknik terimlere sık yer verilmiş; bu nedenle yazarın uzman okura seslendiği anlaşılır” cümlesinde ilk bölüm dayanak, ikinci bölüm çıkarımdır.

Sınavda bu ikisini ayırmak, ana düşünceyi yakalamada da önemlidir.

Duygu bildiren cümlelerde konuşanın iç tutumu belirginleşir.

Hayıflanma, kişinin kendi geçmişiyle ilgili üzüntüsüdür; yakınma ise daha çok başka kişi, olay veya durumdan şikâyet etmektir.

Sitemde kırgınlık muhataba yönelir; pişmanlıkta kişi kendi yaptığı veya yapmadığı işten rahatsızdır; şaşırmada beklenmeyen durum karşısında tepki vardır.

Kanıksamada ise eskiden yadırganan bir durumun artık olağan görülmesi söz konusudur.

Bu başlıklarda kişi zamiri, muhatap, zaman ve duygunun yöneldiği taraf dikkatle okunmalıdır.

Düşünce ve tasarı bildiren cümleler de ayrı değerlendirilir.

Öneri cümlesi bir eksikliği gidermek veya daha iyi bir yol göstermek için teklif sunar.

Tasarı cümlesi henüz gerçekleşmemiş, yapılması planlanan işi anlatır.

Olasılık ve tahmin cümlelerinde kesinlik yoktur; ancak tahminde çoğu zaman bir belirtiye dayanma görülür. “Bulutlar karardı, birazdan yağmur yağabilir” cümlesinde belirti tahmini güçlendirir. “Yağmur yağabilir” tek başına olasılık değerindedir.

Gereklilik kipi bazı bağlamlarda tahmin de bildirebilir; bu yüzden “-malı/-meli” görüldüğünde hemen zorunluluk kararı verilmemelidir.

Bir cümlede birden fazla anlam bulunabilir. “Yazar, önceki kitabına göre daha yalın bir dil kullanarak okurla bağını güçlendirmiştir” cümlesinde karşılaştırma, üslup saptaması ve sonuç yorumu birlikte görülebilir. “Planını yeniden gözden geçirmen iyi olur; çünkü son tarih yaklaşıyor” cümlesinde öneri ve gerekçe yan yanadır.

Bu durum istisna değil, sınavın bilinçli tuzağıdır.

Soru kökü hangi anlamı arıyorsa, o anlamın cümlede bulunup bulunmadığına bakılır; başka anlamların varlığı tek başına seçeneği yanlış yapmaz.

Çözüm prosedürü anlam ilişkisini parçalara ayırmaktır.

Önce yüklem ve temel yargı bulunur.

Sonra cümlede ikinci bir yargı, gerekçe, hedef, şart, ölçüt, dayanak veya duygu yönü var mı incelenir.

Ardından anahtar sözcükler kontrol edilir, fakat son karar bağlama bırakılır. “İçin” sebep de amaç da kurabilir; “gibi” benzetme de örnekleme de yapabilir; “daha” karşılaştırmayı güçlendirebilir ama bazen yalnızca zaman anlamı verebilir.

Bu yüzden KPSS’de başarılı okuma, ezber sözcük listesinden çok anlam mantığını işletmeye dayanır.

Sonuç olarak içerdiği duygu, düşünce ve duruma göre cümleler, cümlenin taşıdığı yargı değerini tanıma becerisidir.

Tanım, karşılaştırma, saptama ve çıkarım daha çok düşünce örgüsünü; hayıflanma, yakınma, sitem, şaşırma ve kanıksama duygu yönünü; neden, amaç, koşul ve aşamalı durum ise olaylar arasındaki ilişkiyi gösterir.

Bu başlığı iyi öğrenmek, yalnızca tek cümle sorularını değil, paragrafın ana düşünce ve yardımcı düşünce sorularını da güçlendirir.

Bu başlığın önemli taraflarından biri, cümle anlamlarının paragraf içindeki görevle birleşmesidir.

Bir paragrafta yazar önce neden-sonuç ilişkisi kurarak bir olayın gerekçesini açıklayabilir, ardından karşılaştırma yaparak iki görüşü ayırabilir, sonra saptamalarla konuyu görünür kılıp en sonunda çıkarıma ulaşabilir.

Bu zincir, ana düşüncenin nasıl doğduğunu gösterir.

Dolayısıyla cümlede anlam başlıkları yalnızca tek tek etiketler değildir; metnin düşünce akışını çözmeye yarayan işaretlerdir.

KPSS’de paragraf sorularında “numaralanmış cümlelerle ilgili” değerlendirmeler bu yüzden sık görülür.

Duygu anlamları çözümlenirken duygunun kime ya da neye yöneldiği belirleyicidir.

Pişmanlıkta kişi kendi yaptığı işten rahatsızdır; hayıflanmada çoğu zaman geçmişte değerlendirilemeyen fırsat için üzülür; yakınmada başka bir kişi, olay veya durumdan şikâyet eder; sitemde kırgınlık belirli bir muhataba yönelir.

Şaşırma beklenmeyen durumla ilgilidir; kanıksama ise artık şaşırmama hâlidir.

Bu karşıtlıklar özellikle seçeneklerde yan yana verilir. “Keşke daha önce başlasaydım” hayıflanma veya pişmanlık çizgisindedir; “Biraz da sen düşünsen” siteme, “Artık buna şaşırmıyorum” kanıksamaya yaklaşır.

Düşünce bildiren cümlelerde kanıt, ölçüt ve kesinlik derecesi aranır.

Nesnel yargı kişisel beğeniye bağlı değildir; öznel yargı konuşanın yorumunu veya beğenisini taşır.

Değerlendirme bir değer hükmü kurar; eleştiri olumlu veya olumsuz yönleri belirtebilir; üslup cümlenin nasıl anlatıldığıyla, içerik neyin anlatıldığıyla ilgilidir. “Yazar göç temasını işler” içerik; “yazar kısa ve devrik cümlelerle anlatır” üslup; “bu tercih anlatımı güçlendirmiştir” değerlendirmedir.