Sözcükte Anlam Olayları Konu Anlatımı

Sözcükte anlam olayları, kelimenin cümle içinde yalnız sözlük karşılığıyla kalmadığı durumları inceler.

Bir sözcük bazen gerçek anlamıyla kullanılır; bazen de başka bir varlığı, durumu, duyguyu veya düşünceyi karşılamak için yeni bir anlam görevine geçer.

KPSS Türkçe’de bu başlık, sözcük anlamı ile söz sanatları arasında köprü kurar.

Soruda altı çizili kelimeye bakıldığında ilk yapılacak iş, kelimenin gerçek anlamıyla bağlama uyup uymadığını denemektir.

Uymuyorsa ikinci aşama, anlamın hangi yolla değiştiğini belirlemektir.

Bu ikinci aşama yapılmadan verilen cevap çoğu zaman eksik kalır.

Ad aktarması, benzerlikten çok yakınlık ilişkisine dayanır.

Bir kavram kendi adıyla değil, onunla bağlantılı başka bir adla anlatılır.

Yer insanın, parça bütünün, kap içindeki şeyin, sanatçı eserin, araç yapılan işin yerine kullanılabilir.

Burada iki varlık arasında ortak özellik aramak doğru yöntem değildir.

Önemli olan, cümlede söylenen ad ile kastedilen kavram arasındaki bağlantıdır.

Bu nedenle ad aktarması sorularında “ne neye benzetilmiş” sorusu değil, “hangi ilişkili ad hangi kavramın yerine kullanılmış” sorusu sorulmalıdır.

Anlam aktarması veya deyim aktarması, anlamın bir alandan başka bir alana taşınmasıdır.

Bu taşınmada çoğu zaman benzerlik, çağrışım veya duyusal ilişki etkili olur.

İnsanla ilgili bir özellik doğaya, doğayla ilgili bir özellik insana, bir duyuyla algılanan nitelik başka bir duyu alanına aktarılabilir.

Cümledeki sözcük gerçek anlamından uzaklaşır; fakat bu uzaklaşma rastgele değildir.

Anlatım, iki alan arasındaki benzerlik veya çağrışım bağıyla kurulur.

Aday bu bağı bulduğunda, mecazın sadece varlığını değil, türünü de belirlemiş olur.

Benzetme ile istiare bu alanın sık karıştırılan parçalarıdır.

Benzetmede iki unsur arasında ortak bir yön kurulur ve bu ilişki daha açık biçimde verilir.

İstiarede ise benzetme ilgisi korunur, fakat unsurlardan biri söylenmez; okur veya dinleyici eksik unsuru anlamdan tamamlar.

Her iki kullanımda da benzerlik vardır, ancak kuruluş biçimi aynı değildir.

Soru çözümünde bütün unsurlar açıkça bulunuyorsa benzetme, benzerlik bağı kapalı ve eksiltili kurulmuşsa istiare düşünülmelidir.

Bu ayrım, seçeneklerde iki kavram yan yana geldiğinde belirleyici olur.

Kişileştirme, insan dışındaki varlıklara insana ait özelliklerin verilmesidir.

Doğa, eşya, hayvan, soyut kavram veya bir durum; düşünme, üzülme, gülme, konuşma, isteme gibi insana özgü davranışlarla anlatılabilir.

Kişileştirmede çoğu zaman mecazlı bir söyleyiş vardır, fakat her mecaz kişileştirme değildir.

Ayırt edici ölçüt insan niteliğidir.

Cümlede insan olmayan varlığa bilinç, duygu veya davranış yüklenmişse kişileştirme aranır.

Yalnızca renkli ya da etkili bir anlatım bulunması bu sonuca yetmez.

Dolaylama, tek bir kavramın birden çok sözcükten oluşan daha etkili bir söz öbeğiyle karşılanmasıdır.

Amaç, kavramı doğrudan adıyla söylemek yerine daha çarpıcı veya çağrışımlı biçimde vermektir.

Dolaylamada sözcük sayısı artar ve anlatım çoğu zaman daha süslü hâle gelir.

Ancak her uzun ifade dolaylama değildir.

Bir söz öbeğinin dolaylama sayılabilmesi için tek bir kavramın yerine kullanılabilmesi gerekir.

Aday, uzun ifadenin gerçekten belli bir adı karşılayıp karşılamadığını kontrol etmelidir.

Güzel adlandırma, olumsuz, korkutucu, kaba veya rahatsız edici görülen bir kavramın daha yumuşak bir sözle anlatılmasıdır.

Burada temel amaç etkileyici bir unvan bulmak değil, söyleyişin sertliğini azaltmaktır.

Ölüm, hastalık, sakatlık, yoksulluk veya toplumsal olarak hassas görülen durumlar daha nazik ifadelerle karşılanabilir.

Bu yönüyle güzel adlandırma dolaylamaya yaklaşsa da aynı şey değildir.

Dolaylama etkili ad kurar; güzel adlandırma olumsuz çağrışımı hafifletir.

Sınavda bu fark özellikle soru kökünde “söylenmesi sakıncalı görülen ifade” vurgusu varsa önem kazanır.

Dokundurma veya tariz, sözün görünürde olumlu gibi kurulup gerçekte eleştirel ya da alaycı anlam taşımasıdır.

Bu kullanımda yüzeyde söylenenle asıl anlatılmak istenen arasında terslik bulunur.

Aday, cümleyi yalnız kelime anlamıyla okursa anlamı kaçırabilir.

Bağlamda övme gibi görünen ifade aslında yerme amacı taşıyorsa dokundurma düşünülmelidir.

Bu nedenle tariz sorularında ton, bağlam ve beklenen gerçek durum birlikte değerlendirilir.

Kinaye, gerçek anlamla mecaz anlamın aynı anda kapıda durduğu özel bir söyleyiştir.

Söz gerçek anlamıyla tamamen imkânsız değildir; fakat asıl anlatılmak istenen mecaz anlamdır.

Bu nedenle kinayeyi yalnızca mecaz diye düşünmek eksik olur.

Gerçek anlamın da bir ölçüde mümkün kalması, kinayeyi başka mecazlardan ayırır.

Soru çözümünde cümlenin hem düz anlamının kurulup kurulamadığına hem de asıl vurgunun mecazda olup olmadığına bakılmalıdır.

Mübalağa, yani abartma, bir özelliğin olduğundan çok daha büyük ya da çok daha küçük gösterilmesidir.

Amaç nesnel ölçü vermek değil, duyguyu ve etkiyi artırmaktır.

Çok beklemek, çok ağlamak, çok sevmek, çok yorulmak gibi durumlar gerçek ölçülerini aşacak biçimde anlatılabilir.

Abartmada mantıken gerçekleşmesi zor veya imkânsız görünen yoğunluklar dikkat çeker.

Fakat her güçlü ifade abartma değildir; ölçünün olağan sınırı aşması gerekir.

Bu konuyu çözerken uygulanacak sıra nettir.

Önce dikkat çeken sözcük veya söz öbeği bulunur.

Sonra gerçek anlam denemesi yapılır.

Gerçek anlam bağlama uyuyorsa anlam olayı aramak gerekmeyebilir.

Uymuyorsa ilişki türü belirlenir.

Yakınlık varsa ad aktarması, benzerlik ya da alan taşıması varsa anlam aktarması, insan dışına insan niteliği verilmişse kişileştirme, tek kavram uzun bir sözle karşılanmışsa dolaylama, olumsuz çağrışım yumuşatılmışsa güzel adlandırma, görünür anlamla asıl anlam ters düşüyorsa dokundurma, gerçek ve mecaz birlikte işletiliyorsa kinaye, ölçü olağan dışı büyütülmüşse mübalağa aranır.

Sınav tuzakları genellikle bu başlıkların birbirine yakın görünmesinden doğar.

Her mecaz ad aktarması değildir; ad aktarması için yakınlık ilişkisi gerekir.

Her benzerlik kişileştirme değildir; kişileştirme için insana özgü nitelik aranır.

Her uzun ifade dolaylama değildir; tek kavramın yerini tutmalıdır.

Her nazik söz güzel adlandırma değildir; yumuşatılan kavramın rahatsız edici bir çağrışımı olmalıdır.