İkilemeler Konu Anlatımı

İkilemeler, Türkçede iki ögenin yan yana gelerek tek bir anlatım değeri oluşturduğu kalıplaşmış söz öbekleridir.

Bu iki öge genellikle aynı görevde bulunur ve birlikte bir hareketi, nesneyi, niteliği, durumu ya da anlatım tonunu güçlendirir.

İkilemenin gücü, iki parçanın ayrı ayrı anlamından çok birlikte kurdukları etkidedir.

Bu nedenle ikileme görüldüğünde onu iki bağımsız kelime gibi dağıtmak yerine cümlede tek bir söz öbeği olarak değerlendirmek gerekir.

İkilemelerin kuruluş yolları çeşitlidir.

Aynı sözcüğün tekrarıyla oluşanlar en kolay fark edilen gruptur.

Yavaş yavaş, sabah sabah, uzun uzun, ağır ağır gibi örneklerde tekrar, süreklilik, pekiştirme veya vurgu sağlayabilir.

Yakın ya da eş anlamlı sözcüklerle kurulan ikilemelerde anlam alanı genişler; doğru dürüst, akıllı uslu, ses seda gibi kullanımlarda iki parça birbirini destekler.

Karşıt anlamlı sözcüklerle kurulan ikilemeler ise çoğu zaman bütünlük, çeşitlilik veya uç noktaları kapsama anlamı verir; irili ufaklı, iyi kötü, az çok gibi örneklerde bu ilişki görülür.

Bazı ikilemelerde parçalardan biri tek başına anlamlı, diğeri anlamsız veya zayıf anlamlıdır.

Eğri büğrü, eski püskü, çoluk çocuk gibi yapılarda ikinci parça çoğu zaman ses uyumu ve kalıplaşmışlık yoluyla öbeğe katılır.

Bazı yapılarda iki parça da tek başına anlamlı olmayabilir ya da ses benzerliği anlatım etkisini öne çıkarabilir.

Okul mokul, kitap mitap gibi m veya benzeri seslerle kurulan örneklerde de asıl amaç belirli bir alanı kesinleştirmekten çok umursamazlık, belirsizlik veya topluca anma etkisi oluşturmak olabilir.

Bu çeşitlilik, ikilemelerin Türkçedeki anlatım zenginliğini gösterir.

İkilemeler anlam bakımından tek bir işleve indirgenemez.

Kimi ikilemeler pekiştirme yapar; kapkara demeden kara kara düşünmek gibi bir kullanımda tekrar, durumun yoğunluğunu hissettirebilir.

Kimi ikilemeler süreklilik bildirir; adım adım ilerlemek veya yavaş yavaş alışmak ifadelerinde eylemin birden değil, süreç içinde gerçekleştiği sezilir.

Kimi ikilemeler çeşitlilik veya yaygınlık bildirir; irili ufaklı taşlar dendiğinde tek boy değil, farklı boylar birlikte düşünülür.

Kimi ikilemeler de anlatıma ritim ve akıcılık katar.

Bu yüzden ikilemenin anlamı cümledeki işleviyle birlikte okunmalıdır.

Sözcükte anlam açısından ikilemeler kalıplaşmış söz öbeği olarak değerlendirilir.

İki parçanın birlikte hareket etmesi, ikilemenin cümlede tek bir anlam birimi gibi görev yapmasını sağlar.

Bu özellik, ikilemeleri yalnız biçim bilgisi konusu olmaktan çıkarır.

Bir paragrafta ikileme kullanılması, anlatımın canlı, akıcı, pekiştirici veya duyusal yönden güçlü olmasına katkı sağlayabilir.

Bu nedenle anlatım biçimi, anlatım özellikleri veya sözcükte anlam sorularında ikilemeler seçeneklerde karşımıza çıkabilir.

Yazım ve noktalama açısından önemli bir kural, ikilemelerin arasına virgül konmamasıdır.

Çünkü ikileme, kalıplaşmış bir söz öbeğidir; parçalar birbirinden kopuk iki ayrı unsur gibi ayrılmaz.

Yavaş, yavaş ya da irili, ufaklı biçiminde virgül kullanmak ikilemenin bütünlüğünü bozar.

Sınav, noktalama işaretleri içinde bu ayrıntıyı sorgulayabilir.

Öğrenci ikilemenin iki parçalı olmasına aldanmamalı; bu parçaların kalıp halinde birlikte kullanıldığını hatırlamalıdır.

İkilemelerde bir başka dikkat noktası, bağlamın belirlediği anlamdır.

Aynı ikileme farklı cümlelerde farklı tonlar taşıyabilir.

Az çok biliyorum ifadesinde yaklaşık veya yeterli düzeyde bilme anlamı olabilir.

Az çok herkes geldi dendiğinde yaygınlık veya genelleme sezilir.

Ağır ağır yürüdü cümlesinde eylemin yavaşlığı, uzun uzun anlattı cümlesinde anlatmanın süresi ve ayrıntısı öne çıkar.

Bu nedenle ikilemenin kuruluş biçimini bilmek yetmez; cümleye kattığı anlam da okunmalıdır.

İkileme ile tekrar edilen her sözcük dizisini karıştırmamak gerekir.

Bir metinde aynı kelimenin uzak aralıklarla yinelenmesi ikileme değildir.

İkileme, yan yana gelen veya kalıplaşmış biçimde birlikte kullanılan iki ögeden oluşur.

Ayrıca her ikili sözcük grubu ikileme sayılmaz.

Sıfat tamlaması, isim tamlaması veya bağlaçla kurulmuş sıradan diziler ikileme değildir.

İki ögenin eş görevli olması, birlikte kalıplaşması ve cümlede tek bir anlatım değeri oluşturması gerekir.

Soru çözerken izlenecek yol açık olmalıdır.

Önce verilen söz öbeğinin iki parçadan oluşup oluşmadığına bakılır.

Sonra bu parçaların aynı görevde birlikte hareket edip etmediği incelenir.

Ardından kuruluş yolu belirlenir: aynı sözcük mü tekrar edilmiş, yakın anlamlı mı kullanılmış, karşıtlık mı var, bir parça anlamsız mı, ses benzerliği mi kurulmuş?

Son aşamada ise cümleye kattığı anlam bulunur.

Bu sıra, hem farklı şekilde oluşturulmuş ikilemeyi bulma sorularında hem de anlatım özelliği sorularında işe yarar.

İkilemelerin paragraf içindeki değeri de önemlidir.

Bir yazar ikileme kullandığında çoğu zaman anlatımı tek kelimeyle bırakmak istemez; hareketi uzatır, görüntüyü çoğaltır, sesi duyurur veya duyguyu pekiştirir.

Şırıl şırıl akan su, bata çıka yürümek, bitmez tükenmez işler, senli benli konuşmak gibi kullanımlarda yalnız bilgi değil, anlatım havası da oluşur.

Bu etkiyi gören öğrenci, seçeneklerde ikileme kullanılmıştır veya anlatıma canlılık katılmıştır türündeki ifadeleri daha doğru değerlendirir.

Sonuç olarak ikilemeler, iki ögenin birlikte kurduğu kalıplaşmış ve anlamlı yapılardır.

Kuruluşları farklı olabilir, fakat ortak özellikleri cümlede tek bir anlatım değeri taşımalarıdır.

Pekiştirme, süreklilik, çeşitlilik, belirsizlik, ritim ve canlılık gibi anlam katkıları sağlayabilirler.

Yazımda parçalar arasına noktalama işareti konmaz.

Sınavda ikileme sorusu geldiğinde öğrenci hem biçimi hem işlevi birlikte okumalı; parçaları tek tek değil, bütünün cümleye kattığı anlam üzerinden değerlendirmelidir.

İkilemelerin anlam katkısını değerlendirirken sözcüklerin gerçek anlamlı olup olmamasına gereğinden fazla takılmamak gerekir.

Bir parça tek başına kullanılmadığında bile ikileme içinde görev kazanabilir.

Eski püskü ifadesinde püskü parçasını ayrı bir sözlük anlamıyla çözmeye çalışmak yerine, bütünün yıpranmışlık ve bakımsızlık anlamını nasıl kurduğuna bakılır.

Eğri büğrü ifadesinde de ikinci parça tek başına güçlü bir anlam taşımasa bile bütün yapı düzgün olmayan biçimi anlatır.

Bu yüzden ikilemelerde anlam, çoğu zaman parçalardan değil kalıptan doğar.

Karşıt anlamlı ikilemelerde kapsam etkisi önemlidir.

İyi kötü, az çok, büyük küçük, irili ufaklı gibi yapılarda iki uç bir araya gelerek aradaki alanı da düşündürebilir.

Bu kullanım, metinde çeşitlilik, yaklaşık miktar veya her türden örneği kapsama anlamı kurabilir.

Yakın anlamlı ikilemelerde ise vurgu ve pekiştirme daha belirgin olabilir.

Ses seda çıkmamak ifadesinde yalnız ses yokluğu değil, beklenen tepkinin hiç gelmemesi sezilir.

Doğru dürüst çalışmak ifadesinde işin yeterli ve düzenli yapılması anlamı öne çıkar.

Yansıma kökenli ikilemeler ayrıca dikkat ister.

Şırıl şırıl, tıkır tıkır, gümbür gümbür gibi yapılarda hem ses çağrışımı hem ikileme yapısı bulunabilir.

Soru kökü hangi özelliği istediğine göre cevap değişebilir.

Anlatımda işitsel ayrıntı soruluyorsa yansıma yönü; kalıplaşmış iki ögenin birlikte kullanımı soruluyorsa ikileme yönü öne çıkar.

Öğrenci tek bir örneğin birden fazla özelliği taşıyabileceğini bilirse seçeneklerde daha esnek düşünür.

İkilemelerin cümledeki görevi de değişebilir.

Bazıları zarf gibi eylemi niteler; ağır ağır yürüdü kullanımında yürümenin nasıl gerçekleştiği anlatılır.

Bazıları sıfat gibi bir adı niteler; irili ufaklı taşlar ifadesinde taşların çeşitliliği belirtilir.

Bazıları isimleşmiş bir bütün gibi kullanılabilir.

Bu görev değişiklikleri, ikilemenin kalıplaşmış yapısını ortadan kaldırmaz.