Cümlenin Ögeleri Konu Anlatımı

Cümlenin ögeleri, bir cümlede yargıyı kuran ve bu yargıyı çeşitli yönlerden tamamlayan dil birlikleridir.

Türkçede öge çözümlemesi yüklem merkezlidir; çünkü cümlenin varlık nedeni yüklemin taşıdığı yargıdır.

Yüklem bulunmadan özne, nesne, dolaylı tümleç ya da zarf tümleci sağlıklı biçimde belirlenemez. “Öğrenciler sabah okul bahçesinde töreni dikkatle izledi” cümlesinde “izledi” yüklemdir; diğer bütün parçalar bu yükleme göre adlandırılır. “Kim izledi?” sorusuna “öğrenciler”, “neyi izledi?” sorusuna “töreni”, “nerede izledi?” sorusuna “okul bahçesinde”, “ne zaman izledi?” sorusuna “sabah”, “nasıl izledi?” sorusuna “dikkatle” cevabı verilir.

Aynı kelime başka bir cümlede farklı öge olabileceği için çözümleme ezberle değil, yüklemle kurulan ilişkiyi görerek yapılır.

Yüklem, cümlede iş, oluş, durum veya yargı bildiren çekimli unsurdur.

Çekimli fiil yüklem olabilir; ek fiille yargı kazanmış isim soylu sözler de yüklem olabilir. “Kapı açıldı” cümlesinde “açıldı” fiil yüklemidir. “Kapı açıktı” cümlesinde “açıktı” isim soylu yüklemdir.

Yüklem tek kelime olabileceği gibi söz grubu da olabilir: “Bu karar çok yerinde bir karardı” cümlesinde yüklem “çok yerinde bir karardı” biçiminde daha geniş bir unsur olarak değerlendirilebilir.

Öge çözümlemesinde yüklemin sınırını yanlış çizmek sonraki bütün cevapları bozar.

Yardımcı fiiller, ek fiil biçimleri, birleşik fiiller ve deyimleşmiş yüklemler bu yüzden dikkatle ele alınır. “Fark etti” gibi birleşik fiillerde yüklem parçalanmaz; yargıyı birlikte taşırlar.

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan, oluşu yaşayan ya da yargının konusu olan ögedir.

Yükleme “kim, ne” soruları sorularak bulunabilir; fakat bu sorular mekanik kullanılmamalıdır. “Çocuk kitabı okudu” cümlesinde “kim okudu?” sorusunun cevabı “çocuk”tur. “Cam kırıldı” cümlesinde işi yapan belli değildir; “ne kırıldı?” sorusunun cevabı “cam”dır ve sözde özne olarak değerlendirilir. “Bu karar doğruydu” cümlesinde “ne doğruydu?” sorusunun cevabı “bu karar”dır.

Gizli özne de unutulmamalıdır. “Akşam geleceğim” cümlesinde açık özne yoktur, fakat yüklemdeki kişi eki “ben” öznesini gösterir.

KPSS’de gizli özne çoğu zaman cümlede özne yok sanılarak atlanır.

Edilgen çatılı cümlelerde ise yapan değil, yargıdan etkilenen unsur özne konumuna geçebilir.

Nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir ve yalnız geçişli fiillerle kurulur.

Belirtili nesne “neyi, kimi” sorularına cevap verir ve çoğunlukla belirtme durumu eki taşır: “Öğretmen soruyu açıkladı” cümlesinde “soruyu” belirtili nesnedir.

Belirtisiz nesne “ne” sorusuna cevap verir ve yükleme daha yakın, yalın durumda bulunur: “Öğretmen soru açıkladı” gibi doğal bağlamlarda “soru” belirtisiz nesne değerindedir.

Ancak “ne” sorusu özneyi de buldurabilir; bu yüzden önce yüklemin geçişli olup olmadığına ve cevabın işi yapan mı, işten etkilenen mi olduğuna bakılır. “Kitap masada duruyor” cümlesinde “ne duruyor?” sorusunun cevabı “kitap”tır, nesne değil öznedir.

Nesne belirlerken soru kadar anlam ilişkisi de önemlidir.

Dolaylı tümleç, yüklemin yöneldiği, bulunduğu veya ayrıldığı yeri gösteren ögedir.

Genellikle yönelme, bulunma ve ayrılma durum ekleriyle kurulur: “Okula gitti”, “sınıfta bekledi”, “evden çıktı” örneklerinde ilgili sözler dolaylı tümleçtir.

Fakat her “-e, -de, -den” eki alan kelime otomatik olarak dolaylı tümleç değildir. “Akşama kadar çalıştı” cümlesinde “akşama kadar” zaman sınırı bildiren edatlı bir öbektir. “Bana göre haklısın” cümlesinde “bana göre” bakış açısı bildirir ve edat grubudur. “Sende bir kitap var” cümlesinde “sende” bulunma ilişkisiyle yükleme bağlandığı için dolaylı tümleçtir.

Adayın yapacağı işlem, eki görmekle yetinmeyip sözün yükleme yer, yön ya da ayrılma anlamı katıp katmadığını denetlemektir.

Zarf tümleci, yüklemi zaman, durum, neden, amaç, miktar, şart veya tarz bakımından tamamlar. “Dün geldi” cümlesinde zaman, “hızla yürüdü” cümlesinde durum, “çok çalıştı” cümlesinde miktar, “üşüdüğü için içeri girdi” cümlesinde neden anlamı vardır.

Zarf tümleci tek kelime olabileceği gibi söz grubu ya da yan cümlecik değerinde bir fiilimsi grubu da olabilir. “Sınav başlayınca herkes sustu” cümlesinde “sınav başlayınca” zaman anlamlı zarf tümlecidir.

Buradaki tuzak, zarf tümlecini yalnızca basit zarflarla sınırlı sanmaktır.

Ayrıca zarf tümleci ile edat tümleci anlamca yaklaşabilir. “Dikkatle dinledi” zarf tümlecidir; “büyük bir dikkatle dinledi” edat grubu üzerinden kurulmuş tamamlayıcıdır.

Çözümlemede hem anlam sorusu hem de söz grubunun biçimi birlikte değerlendirilir.

Edat tümleci, edat grubu aracılığıyla yüklemin anlamını tamamlayan ögedir. “Arkadaşıyla geldi” birliktelik, “kalemle yazdı” araç, “başarı için çalıştı” amaç, “sana göre doğru” bakış açısı, “yağmura rağmen yürüdü” karşıt koşul bildirir.

Bu yapıların ortak noktası, isim soylu bir unsurun edatla birleşerek yükleme bağlanmasıdır.

Ancak edat grubu her zaman bağımsız tümleç olmaz. “Senin gibi insanlar sabırlıdır” cümlesinde “senin gibi” sözü “insanlar” adını nitelediği için özne grubunun içinde kalır. “İnsanlar senin gibi davranıyor” cümlesinde ise “senin gibi” yüklemin nasıl gerçekleştiğini gösterir.

Bu nedenle edat tümleci belirlerken öbeğin hangi unsuru tamamladığı özellikle sorulmalıdır.

Öge çözümlemesinde söz gruplarının bölünmemesi temel bir kuraldır.

İsim tamlamaları, sıfat tamlamaları, fiilimsi grupları, edat grupları ve bağlama grupları cümlede tek öge olarak görev yapabilir. “Uzun zamandır beklenen karar bugün açıklandı” cümlesinde “uzun zamandır beklenen karar” özne grubudur; içindeki “beklenen” ayrı bir yüklem gibi değerlendirilmez. “Kırmızı kapaklı defteri çantasına koydu” cümlesinde “kırmızı kapaklı defteri” belirtili nesnedir; sıfatları ve tamlayıcılarıyla birlikte alınır.

KPSS sorularında altı çizili bölümün öge görevi sorulduğunda aday, verilen parçanın bir söz grubunun tamamı mı yoksa yalnız parçası mı olduğuna dikkat etmelidir.

Bir ögenin içindeki kelime başka bir görev adıyla ayrılırsa cümlenin bütünlüğü bozulur.

Sağlam bir çözüm sırası sınavda hatayı azaltır.

Önce yüklem bulunur ve sınırı belirlenir.

Sonra özne aranır; açık özne yoksa kişi ekinden gizli özne düşünülür.

Ardından geçişli fiillerde nesne, durum ekli yer-yön ilişkilerinde dolaylı tümleç, zaman ve tarz ilişkilerinde zarf tümleci, edatlı anlam ilişkilerinde edat tümleci incelenir.

Aynı soruya cevap veren birden çok unsur olabilir; bunlar ortak görevli ya da farklı anlam alanlarına bağlı olabilir. “Dün okulda arkadaşlarıyla sessizce çalıştı” cümlesinde “dün” zaman zarfı, “okulda” dolaylı tümleç, “arkadaşlarıyla” edat tümleci, “sessizce” durum zarfıdır.

Hepsi yükleme bağlıdır ama aynı görevde değildir.

Cümlenin ögeleri konusu, soru kalıplarını ezberlemekten çok yükleme bağlı anlam ilişkilerini ayırt etme becerisi ister.