KPSS Lisans · Türkçe

Cümlenin Ögeleri Konu Anlatımı

Cümlenin Ögeleri konusunun özeti ve anlatımı — KPSS Lisans Türkçe dersi. Özet her zaman ücretsiz.

Kısaca

Cümlenin ögeleri, yargının hangi parçalarla kurulduğunu gösterir ve çözümleme yüklemin bulunmasıyla başlar. Yüklemden sonra özne, nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) ve zarf tümleci; anlam ilişkisi ve söz grubu sınırları korunarak belirlenir. MEB materyallerinde yükleme araç, birliktelik, amaç, benzerlik veya bakış açısı anlamıyla bağlanan edat grupları çoğunlukla zarf tümleci içinde değerlendirilir; bazı kaynaklar aynı görev için “edat tümleci” adını da kabul eder. Bu nedenle sınavda kullanılan kaynak ve soru terminolojisi gözetilmeli, öbeğin edatlı olması tek başına yeni bir öge türü varmış gibi yorumlanmamalıdır. Asıl ölçüt, grubun yükleme mi yoksa bir adın içinde başka bir ögeye mi bağlandığıdır. Fiilimsiler, tamlamalar ve edat grupları parçalanmadan değerlendirilir; soru kalıpları anlam ve yükleme bağlılık denetiminin yerine geçmez.

Bu özet her zaman ücretsizdir ve giriş yapmadan okunabilir.

Özet: Sesli anlatım yakında

Bu konuyu PDF ders notlarında da çalış

KPSS Lisans konu yapraklarının tamamını içeren ücretsiz ders notu PDF’ini indirip çevrim dışı tekrar edebilirsin. Bu yaprak PDF kitapçığın kapsam tablosunda yer alır; uygulamadaki soru ve sesli anlatım katmanları ayrıca sunulur.

KPSS Lisans ders notları PDF’ini indir

Konu Anlatımı

Tam anlatım: Sesli anlatım yakında

Cümlenin ögeleri, bir cümlede yargıyı kuran ve bu yargıyı çeşitli yönlerden tamamlayan dil birlikleridir.

Türkçede öge çözümlemesi yüklem merkezlidir; çünkü cümlenin varlık nedeni yüklemin taşıdığı yargıdır.

Yüklem bulunmadan özne, nesne, dolaylı tümleç ya da zarf tümleci sağlıklı biçimde belirlenemez. “Öğrenciler sabah okul bahçesinde töreni dikkatle izledi” cümlesinde “izledi” yüklemdir; diğer bütün parçalar bu yükleme göre adlandırılır. “Kim izledi?” sorusuna “öğrenciler”, “neyi izledi?” sorusuna “töreni”, “nerede izledi?” sorusuna “okul bahçesinde”, “ne zaman izledi?” sorusuna “sabah”, “nasıl izledi?” sorusuna “dikkatle” cevabı verilir.

Aynı kelime başka bir cümlede farklı öge olabileceği için çözümleme ezberle değil, yüklemle kurulan ilişkiyi görerek yapılır.

Yüklem, cümlede iş, oluş, durum veya yargı bildiren çekimli unsurdur.

Çekimli fiil yüklem olabilir; ek fiille yargı kazanmış isim soylu sözler de yüklem olabilir. “Kapı açıldı” cümlesinde “açıldı” fiil yüklemidir. “Kapı açıktı” cümlesinde “açıktı” isim soylu yüklemdir.

Yüklem tek kelime olabileceği gibi söz grubu da olabilir: “Bu karar çok yerinde bir karardı” cümlesinde yüklem “çok yerinde bir karardı” biçiminde daha geniş bir unsur olarak değerlendirilebilir.

Öge çözümlemesinde yüklemin sınırını yanlış çizmek sonraki bütün cevapları bozar.

Yardımcı fiiller, ek fiil biçimleri, birleşik fiiller ve deyimleşmiş yüklemler bu yüzden dikkatle ele alınır. “Fark etti” gibi birleşik fiillerde yüklem parçalanmaz; yargıyı birlikte taşırlar.

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan, oluşu yaşayan ya da yargının konusu olan ögedir.

Yükleme “kim, ne” soruları sorularak bulunabilir; fakat bu sorular mekanik kullanılmamalıdır. “Çocuk kitabı okudu” cümlesinde “kim okudu?” sorusunun cevabı “çocuk”tur. “Cam kırıldı” cümlesinde işi yapan belli değildir; “ne kırıldı?” sorusunun cevabı “cam”dır ve sözde özne olarak değerlendirilir. “Bu karar doğruydu” cümlesinde “ne doğruydu?” sorusunun cevabı “bu karar”dır.

Gizli özne de unutulmamalıdır. “Akşam geleceğim” cümlesinde açık özne yoktur, fakat yüklemdeki kişi eki “ben” öznesini gösterir.

KPSS’de gizli özne çoğu zaman cümlede özne yok sanılarak atlanır.

Edilgen çatılı cümlelerde ise yapan değil, yargıdan etkilenen unsur özne konumuna geçebilir.

Nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir ve yalnız geçişli fiillerle kurulur.

Belirtili nesne “neyi, kimi” sorularına cevap verir ve çoğunlukla belirtme durumu eki taşır: “Öğretmen soruyu açıkladı” cümlesinde “soruyu” belirtili nesnedir.

Belirtisiz nesne “ne” sorusuna cevap verir ve yükleme daha yakın, yalın durumda bulunur: “Öğretmen soru açıkladı” gibi doğal bağlamlarda “soru” belirtisiz nesne değerindedir.

Ancak “ne” sorusu özneyi de buldurabilir; bu yüzden önce yüklemin geçişli olup olmadığına ve cevabın işi yapan mı, işten etkilenen mi olduğuna bakılır. “Kitap masada duruyor” cümlesinde “ne duruyor?” sorusunun cevabı “kitap”tır, nesne değil öznedir.

Nesne belirlerken soru kadar anlam ilişkisi de önemlidir.

Dolaylı tümleç, yüklemin yöneldiği, bulunduğu veya ayrıldığı yeri gösteren ögedir.

Genellikle yönelme, bulunma ve ayrılma durum ekleriyle kurulur: “Okula gitti”, “sınıfta bekledi”, “evden çıktı” örneklerinde ilgili sözler dolaylı tümleçtir.

Fakat her “-e, -de, -den” eki alan kelime otomatik olarak dolaylı tümleç değildir. “Akşama kadar çalıştı” cümlesinde “akşama kadar” zaman sınırı bildiren edatlı bir öbektir. “Bana göre haklısın” cümlesinde “bana göre” bakış açısı bildirir ve edat grubudur. “Sende bir kitap var” cümlesinde “sende” bulunma ilişkisiyle yükleme bağlandığı için dolaylı tümleçtir.

Adayın yapacağı işlem, eki görmekle yetinmeyip sözün yükleme yer, yön ya da ayrılma anlamı katıp katmadığını denetlemektir.

Zarf tümleci, yüklemi zaman, durum, neden, amaç, miktar, şart, araç, birliktelik veya tarz bakımından tamamlar. “Dün geldi” cümlesinde zaman, “hızla yürüdü” cümlesinde durum, “çok çalıştı” cümlesinde miktar, “üşüdüğü için içeri girdi” cümlesinde neden anlamı vardır.

Zarf tümleci tek kelime, söz grubu veya yan cümlecik değerindeki bir fiilimsi grubu olabilir. “Sınav başlayınca herkes sustu” cümlesinde “sınav başlayınca” zaman anlamlı zarf tümlecidir. “Dikkatle dinledi” ile “büyük bir dikkatle dinledi” örneklerinde grubun uzunluğu görev adını değiştirmez; iki ifade de yüklemin nasıl gerçekleştiğini bildirir.

Biçim bilgisi anlamı açıklamaya yardım eder, fakat öge görevi yüklemle kurulan ilişkiye göre belirlenir.

Edat grupları “arkadaşıyla geldi” örneğinde birliktelik, “kalemle yazdı” örneğinde araç, “başarı için çalıştı” örneğinde amaç, “sana göre doğru” örneğinde bakış açısı, “yağmura rağmen yürüdü” örneğinde karşıtlık bildirir.

Güncel MEB anlatımlarında yükleme bağlanan bu gruplar çoğunlukla zarf tümleci sayılır; “edat tümleci” adının alternatif olarak kabul edildiği materyaller de vardır.

Terminoloji farklılığı, grubun cümledeki bağını değiştirmez.

Edat grubu her zaman bağımsız bir tümleç de değildir: “Senin gibi insanlar sabırlıdır” cümlesinde “senin gibi” özne grubunun içindeki “insanlar” adını niteler; “İnsanlar senin gibi davranıyor” cümlesinde ise doğrudan yüklemin gerçekleşme biçimini tamamlar.

Önce öbeğin hangi unsura bağlandığı bulunmalı, görev adı kullanılan öğretim kaynağının sınıflandırmasına göre verilmelidir.

Öge çözümlemesinde söz gruplarının bölünmemesi temel bir kuraldır.

İsim tamlamaları, sıfat tamlamaları, fiilimsi grupları, edat grupları ve bağlama grupları cümlede tek öge olarak görev yapabilir. “Uzun zamandır beklenen karar bugün açıklandı” cümlesinde “uzun zamandır beklenen karar” özne grubudur; içindeki “beklenen” ayrı bir yüklem gibi değerlendirilmez. “Kırmızı kapaklı defteri çantasına koydu” cümlesinde “kırmızı kapaklı defteri” belirtili nesnedir; sıfatları ve tamlayıcılarıyla birlikte alınır.

KPSS sorularında altı çizili bölümün öge görevi sorulduğunda aday, verilen parçanın bir söz grubunun tamamı mı yoksa yalnız parçası mı olduğuna dikkat etmelidir.

Bir ögenin içindeki kelime başka bir görev adıyla ayrılırsa cümlenin bütünlüğü bozulur.

Sağlam bir çözüm sırası sınavda hatayı azaltır.

Önce yüklem bulunur ve sınırı belirlenir.

Sonra özne aranır; açık özne yoksa kişi ekinden gizli özne düşünülür.

Ardından geçişli fiillerde nesne, durum ekli yer-yön ilişkilerinde dolaylı tümleç, zaman, tarz, araç ve birliktelik ilişkilerinde zarf tümleci incelenir. “Dün okulda arkadaşlarıyla sessizce çalıştı” cümlesinde “dün” zaman, “okulda” yer, “arkadaşlarıyla” birliktelik, “sessizce” durum bildirir.

MEB'in yaygın sınıflandırmasında birliktelik bildiren grup zarf tümlecidir; soru materyali ayrı “edat tümleci” terimini kullanıyorsa aynı grup bu adla da gösterilebilir.

Bu adlandırma notu dışında çözüm yolu değişmez: söz grupları bölünmez ve her unsurun yüklemle kurduğu anlam bağı denetlenir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Anlatımın kapanış bölümü ve sesli anlatım uygulamada

Cümlenin Ögeleri anlatımının bu sayfada okuduğunuz bölümü ücretsizdir; kapanış bölümü, sesli anlatımı, çevrimdışı indirmesi ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

Türkçe dersindeki diğer konular

Bu Konunun Sınavdaki Ağırlığı

Cümlenin Ögeleri konusu KPSS Lisans Genel Yetenek düzeyindeki Türkçe dersine bağlıdır. Bu ders için doğrulanmış bir ağırlık verisi bulunmadığından burada bir oran yayımlamıyoruz.

Kaynak: benzersor müfredat analizi. Bu yüzdeler benzersor’un kendi müfredat analizinden gelir: her dersin müfredatta kapsadığı konu ve alt konu sayısı ile kapsam genişliği ölçülür, ders bazında yüzdeye çevrilir ve sınav düzeyi içinde %100’e tamamlanır. Resmî bir soru dağılımı değildir; sınavda kaç soru çıkacağını göstermez ve sınav kurumunun yayımladığı bir veri değildir.

SSS

Sık Sorulan Sorular

Cümlenin Ögeleri, KPSS Lisans Genel Yetenek düzeyindeki Türkçe dersinin konularından biridir. Aynı dersin diğer konularına bu sayfanın altındaki konu listesinden geçebilirsiniz.

Bu sayfada konunun ücretsiz özeti ve anlatımın neredeyse tamamı yer alır; yalnızca kapanış bölümü uygulamaya bırakılmıştır. Sesli anlatım, çevrimdışı indirme ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

Türkçe dersi için doğrulanmış bir ağırlık verisi bulunmuyor; doğrulanmamış bir oran yayımlamıyoruz. Dersin kapsamını konu listesinden takip edebilirsiniz.

Önce özeti okuyup konunun ne hakkında olduğunu netleştirin, sonra anlatımı baştan sona takip edin. Anlatımı bitirir bitirmez aynı konudan soru çözün: konuyu okumaktan çok, okuduktan hemen sonra hatırlamaya çalışmak kalıcılığı belirler. Bir gün sonra sadece özeti tekrar okumak çoğu konu için yeterli olur.

Türkçe dersi bu sayfadaki konuyla birlikte 201 konu içerir. Tam liste sayfanın altındaki konu bağlantılarında ve dersin kendi sayfasında yer alır; oradan her konunun ücretsiz özetini tek sayfada okuyabilirsiniz.

Türkçe dersindeki diğer konular

Bu ders toplam 201 konu içerir.

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
KPSS Lisans soru çözme rehberi
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et
powered by