Fiillerde Kişi Konu Anlatımı

Fiillerde kişi, çekimli fiilin bildirdiği eylemin hangi şahıs tarafından yapıldığını veya hangi şahsa bağlandığını gösteren çekim bilgisidir.

Fiil kökü tek başına kişi bildirmez.

Gel-, oku-, yaz-, bekle- gibi köklerde eylem anlamı vardır; fakat bu eylemi ben mi yaptım, sen mi yapıyorsun, yoksa o mu yapacak, kökten anlaşılmaz.

Fiil kip ekiyle zaman veya tasarlama değeri kazandıktan sonra kişi ekiyle özneye bağlanır. “Geldim” dendiğinde eylemin geçmişte gerçekleştiği ve konuşana ait olduğu anlaşılır. “Geldin” dinleyeni, “geldi” konuşma dışındaki üçüncü kişiyi gösterir.

Böylece kişi eki, fiilin cümledeki özneyle uyumunu kurar.

Kişi sistemi üç temel konuşma alanına dayanır.

Birinci kişi, konuşanın kendisini veya konuşanın içinde bulunduğu grubu karşılar: ben ve biz.

İkinci kişi, konuşmanın muhatabını gösterir: sen ve siz.

Üçüncü kişi ise konuşan ve dinleyen dışında kalan kişi, varlık veya varlıkları anlatır: o ve onlar.

Bu üç alanın tekil ve çoğul biçimleri vardır. “Okudum, okuduk, okudun, okudunuz, okudu, okudular” dizisinde fiilin kökü ve zamanı büyük ölçüde aynı kalır; değişen şey eylemin hangi şahsa bağlandığıdır.

KPSS’de kişi soruları genellikle bu diziyi ezberletmekten çok, eklerin kip eklerinden ayrılmasını ve cümlede özneyle ilişkilendirilmesini ölçer.

Kip eki ile kişi eki farklı görevler üstlenir.

Kip eki fiilin zamanını veya tasarlama değerini bildirir; kişi eki eylemin sahibini gösterir. “Gideceksin” sözcüğünde “-ecek” gelecek zaman kipidir, “-sin” ikinci tekil kişidir. “Bekliyoruz” biçiminde “-yor” şimdiki zaman, “-uz” birinci çoğul kişidir. “Çalışmalısınız” sözcüğünde “-malı” gereklilik kipi, “-sınız” ikinci çoğul kişi bilgisidir.

Ekin yeri çoğunlukla bu ayrımı destekler; Türkçede kişi eki genellikle kip ekinden sonra gelir.

Ancak çözümde sadece sıraya değil, ekin ne bildirdiğine de bakılmalıdır.

Zaman veya tasarlama anlamı veren ek kip, şahıs bilgisini veren ek kişidir.

Üçüncü tekil kişi özel bir dikkat ister; çünkü çoğu çekimde açık bir kişi eki bulunmaz. “Geldi, geliyor, gelecek, gelir” biçimlerinde fiil üçüncü tekil kişiyle çekimlidir; fakat birinci ve ikinci kişilerdeki gibi görünür bir şahıs eki yoktur.

Bu durum sıfır ekle ifade edilen kişi olarak düşünülmelidir.

Eksiz görünmek kişisiz olmak değildir. “O geldi” cümlesinde kişi bilgisi hem özne hem de fiilin çekim dizisiyle anlaşılır.

Buna karşılık “gelmek, gelen, gelince” gibi fiilimsi veya mastar biçimleri çekimli fiil gibi kişi eki taşımaz.

Sınavda üçüncü tekil çekimli fiil ile fiilimsi arasındaki farkı görmek gerekir.

Üçüncü çoğul kişide -lar, -ler eki önemli bir tuzak oluşturur.

Bu ek isimlere geldiğinde çokluk eki olur: “evler, kitaplar, öğrenciler” örneklerinde adın birden fazla varlığı karşıladığını gösterir.

Fiile geldiğinde ise çoğu durumda üçüncü çoğul kişi bilgisini verir: “geldiler, okuyorlar, yazacaklar” biçimlerinde eylemin onlar tarafından yapıldığı anlaşılır.

Aynı biçimdeki ekin görevi, eklendiği sözcük türüne ve cümledeki kullanımına göre değişir.

Bu yüzden “-lar/-ler gördüm, çoğul ekidir” diye acele karar verilmemelidir.

Fiil çekiminde bu ek şahıs eki değerindedir; adlarda ise sayı çekimi yapar.

Fiillerde kişi, özne-yüklem uyumuyla da ilişkilidir. “Ben geldim” cümlesinde özne birinci tekil olduğu için yüklem de birinci tekil kişiyle çekimlenir. “Biz geldik” birinci çoğul, “siz geldiniz” ikinci çoğul, “onlar geldiler” üçüncü çoğul ilişkisidir.

Türkçede üçüncü çoğul özne bulunduğunda yüklem her zaman -lar/-ler almak zorunda değildir; “Onlar geldi” kullanımı da bağlama göre mümkündür.

Ancak kişi çözümünde yüklemdeki açık ek varsa dikkate alınır, yoksa özne ve çekim sistemi birlikte okunur.

Bu ayrıntı, özellikle seçeneklerde “kaçıncı kişiyle çekimlenmiştir?” sorusu geldiğinde önemlidir.

Kişi ekleri farklı kiplerle birlikte kullanılabilir ve kip değişse de kişi mantığı aynı kalır. “Gelsem” şart kipiyle birinci tekil, “gidelim” istek kipiyle birinci çoğul, “gelmelisin” gereklilik kipiyle ikinci tekil, “otursunlar” emir kipiyle üçüncü çoğul kişi değerindedir.

Haber kiplerinde de aynı ilke geçerlidir: “yazdım, yazıyorum, yazacağım, yazarım” biçimlerinin hepsi birinci tekil kişiye bağlanır.

Bu durum, kişi ekinin fiilin anlam türünden de bağımsız olduğunu gösterir.

İş, oluş veya durum fiili olması kişi çekimini değiştirmez; “yazdım” iş, “büyüdüm” oluş, “uyudum” durum fiili olabilir ama üçü de birinci tekil kişiyle çekimlidir.

Kişi ekleri yalnızca yazılı biçimdeki son sese bakılarak çözülemez; ekin fiile kattığı görev anlaşılmalıdır. “Gelirim” sözcüğünde geniş zaman ve birinci tekil kişi vardır. “Gelirim var” cümlesindeki “gelir” ise adlaşmış bir kullanıma yaklaşır ve kişi çözümü aynı biçimde yapılmaz. “Okursun” ikinci tekil kişiyle çekimliyken “okursunuz” ikinci çoğul veya saygı değeri taşıyan ikinci kişi olabilir.

Türkçede “siz” hem gerçek çoğul muhatabı hem de tek kişiye saygılı hitabı gösterebilir.

Sınavda kişi sorulduğunda biçimsel çekim esas alınır; “siz” biçimi ikinci çoğul kişi ekiyle karşılanır, kullanımın saygı değeri ayrıca bağlam bilgisidir.

Birleşik zamanlı fiillerde kişi eki yine eylemin kime bağlandığını gösterir. “Geliyordum” sözcüğünde şimdiki zaman tabanı, hikâye değeri ve birinci tekil kişi bulunur. “Gelecekmişsiniz” biçiminde gelecek zaman, rivayet ve ikinci çoğul kişi bilgileri bir aradadır. “Yapmalıydık” gereklilik üzerine hikâye almış ve birinci çoğul kişiyle çekimlenmiştir.

Bu tür uzun biçimler adayda ekleri karıştırma riski doğurur.

Çözümde fiili soldan sağa okumak yararlıdır: önce kök veya gövde, sonra kip, varsa ek fiil unsuru, en sonda kişi bilgisi aranır.

Kişi eki çoğu kez sözcüğün sonunda bulunduğu için son ekin her zaman kip olduğu sanılmamalıdır.

Emir kipinde kişi konusu ayrıca dikkat ister.

Emir, doğrudan muhataba yöneldiği için ikinci kişilerde açık biçimde görülür: “gel, gelin, geliniz” gibi.

Üçüncü kişilerde “gelsin, gelsinler” biçimleri kullanılır.

Birinci kişiyle klasik emir kurulmaz; “gideyim, gidelim” biçimleri istek kipi alanında değerlendirilir.

Bu ayrım, dilek-tasarlama kipleriyle kişi eklerinin birlikte sorgulandığı sorularda önem kazanır. “Gelsinler” sözcüğünde hem emir kipi hem üçüncü çoğul kişi değeri vardır. “Gidelim” sözcüğünde ise istek kipi ve birinci çoğul kişi bilgisi öne çıkar.

Aynı tasarlama alanında bulunan biçimler kişi bakımından farklılaşabilir.

KPSS’de fiillerde kişi konusu çoğu zaman kip, zaman, ek fiil ve sözcük türü bilgisiyle birlikte sorulur.