İş (Kılış) Fiilleri Konu Anlatımı

İş fiilleri, diğer adıyla kılış fiilleri, öznenin yaptığı eylemin bir varlığa yöneldiği ve o varlığı etkilediği fiillerdir.

Kılış sözcüğü, eylemin yapılabilir ve uygulanabilir bir iş niteliği taşıdığını gösterir.

Okumak, yazmak, taşımak, kırmak, açmak, kapatmak, silmek, çözmek, anlatmak, boyamak, hazırlamak gibi fiillerde eylem genellikle bir nesne üzerinde gerçekleşir.

Kitabı okumak, kapıyı açmak, soruyu çözmek, duvarı boyamak ifadelerinde eylemden etkilenen bir varlık vardır.

Bu özellik, iş fiillerini oluş ve durum fiillerinden ayıran temel ölçüttür.

İş fiilini tanımada en pratik yol, fiile neyi veya kimi sorularını yöneltmektir.

Öğrenci kitabı okudu cümlesinde okudu fiiline neyi okudu sorusu sorulduğunda kitabı cevabı gelir.

Usta kapıyı boyadı cümlesinde neyi boyadı sorusunun cevabı kapıyı sözüdür.

Çocuk oyuncağı kırdı cümlesinde kırılan varlık oyuncağıdır.

Bu cevaplar, eylemin öznenin dışında bir nesneye yöneldiğini gösterir.

Fiil bir nesneyi etkiliyorsa anlam bakımından iş fiili olma ihtimali güçlenir.

Sorunun cevabının cümlede açıkça bulunması şart değildir; fiilin anlamı doğal olarak nesne alabiliyorsa kılış değeri korunabilir.

İş fiilleri ile geçişli fiiller birbirine çok yakındır, fakat aynı başlığın iki adı gibi düşünülmemelidir.

İş fiili, fiilin içerik bakımından ne anlattığını belirtir.

Geçişlilik ise fiilin nesne alıp alamamasıyla ilgili çatı özelliğidir.

Birçok iş fiili geçişlidir; çünkü yapılan işten etkilenen bir nesne vardır.

Yine de soru kökü anlam türünü soruyorsa iş, oluş, durum ayrımı yapılır.

Çatı veya nesne ilişkisi soruluyorsa geçişli, geçişsiz, etken, edilgen gibi kavramlara bakılır.

Bu ayrımı kurmak, aynı fiilin farklı dil bilgisi başlıklarında farklı yönleriyle değerlendirilebileceğini anlamayı sağlar.

İş fiillerinde özne çoğu zaman eylemi yapan konumdadır.

Öğretmen konuyu anlattı cümlesinde öğretmen işi yapan, konuyu işten etkilenen unsurdur.

Aşçı yemeği hazırladı cümlesinde aşçı fail, yemeği nesnedir.

Ancak cümle edilgen yapılırsa nesne öne çıkabilir: Yemek hazırlandı.

Bu durumda işi yapan açıkça söylenmeyebilir, fakat hazırlamak fiilinin temel anlamında bir şeyi hazırlama kılışı vardır.

Bu nedenle fiilin anlam türünü belirlerken yalnız cümlenin yüzeyindeki özneye değil, fiilin kök anlamında bir nesneye yönelme bulunup bulunmadığına da bakmak gerekir.

İş fiilleri yalnız somut nesnelerle kurulmaz.

Kararı açıkladı, düşüncesini savundu, sorunu çözdü, planı değiştirdi, öneriyi değerlendirdi gibi cümlelerde nesne soyut olabilir.

Eylem yine bir şey üzerinde gerçekleşir ve o şey eylemden etkilenir.

Bu ayrıntı önemlidir; çünkü bazı öğrenciler iş fiilini yalnız fiziksel hareket sanır.

Oysa çözmek, açıklamak, savunmak, değerlendirmek gibi fiiller zihinsel veya sözlü süreçler anlatsa bile nesneye yönelir.

Ölçüt, nesnenin elle tutulur olması değil, eylemin neyi veya kimi sorusuna cevap verebilen bir unsuru etkileyebilmesidir.

Oluş ve durum fiilleriyle karşılaştırma, iş fiilini netleştirir.

Sararmak, büyümek, yaşlanmak gibi oluş fiillerinde özne zamanla değişir; fakat dışarıdaki bir nesne üzerinde iş yapılmaz.

Çiçek sarardı cümlesinde neyi sarardı sorusu doğal cevap vermez; değişim çiçeğin üzerinde gerçekleşir.

Durmak, uyumak, beklemek, susmak gibi durum fiillerinde ise öznenin içinde bulunduğu hâl anlatılır.

Çocuk uyudu cümlesinde nesne aranmaz; eylem öznenin hâli olarak kalır.

Buna karşılık çocuk kitabı okudu cümlesinde okuma eylemi kitabı nesnesine yönelir.

Bu karşılaştırma, iş fiilinin nesneyle ilişki kuran tarafını görünür kılar.

Nesnenin cümlede açıkça söylenmemesi, fiilin iş fiili olmasını engellemez.

Bütün gece okudu cümlesinde okunan şey belirtilmemiş olabilir; fakat okumak fiili anlamca bir metin, kitap, dergi veya belge gibi nesne alabilir.

Bugün yazdı cümlesinde yazılan şey söylenmemiştir; yine de yazmak fiili kılış anlamını korur.

Buna eksiltili kullanım veya nesnenin belirtilmemesi açısından bakılabilir.

Sınavda yalnız cümlede görünen nesneyi aramak yerine fiilin nesne alabilme potansiyeli de düşünülmelidir.

Ancak soru doğrudan cümlenin ögelerini soruyorsa, cümlede bulunmayan nesne varmış gibi öge sayılmaz.

Bu ayrım dikkat gerektirir.

Bazı fiiller bağlama göre farklı anlam türlerine yaklaşabilir.

Taşmak fiili su taştı cümlesinde oluşa yakın bir değişim bildirirken işçi kum taşıdı cümlesindeki taşımak kılış fiilidir.

Kırılmak edilgen veya oluş değerine yaklaşabilir; kırmak ise belirgin biçimde iş fiilidir.

Açmak fiili kapıyı açtı cümlesinde nesneye yönelen iş bildirir; çiçek açtı cümlesinde ise oluş anlamına yaklaşır.

Bu örnekler, fiilin biçimi kadar cümledeki kullanımının da önemli olduğunu gösterir.

Aynı kökten gelen sözcükler farklı eklerle veya farklı bağlamlarda başka anlam türlerine kayabilir.

KPSS düzeyinde iş fiili sorularında izlenecek yöntem açıktır.

Önce altı çizili fiilin eylem anlamını belirle.

Sonra bu eylemin özne dışında bir varlığı etkileyip etkilemediğini sor.

Neyi veya kimi sorularına doğal cevap alınabiliyorsa iş fiili güçlüdür.

Ardından oluş ve durum ihtimallerini karşılaştır: Değişim kendiliğinden mi gerçekleşiyor, yoksa öznenin hâli mi anlatılıyor?

Son olarak soru kökünün anlam türü mü, çatı mı, cümle ögesi mi sorduğunu ayır.

Bu ayrımlar yapılırsa iş fiilleri, geçişli fiillerle olan yakınlığı yüzünden karıştırılmaz.

En sık tuzak, iş fiilini yalnız hareketli ve gözle görülen eylemlerle sınırlamaktır.

Bir düşünceyi savunmak ya da problemi çözmek de nesneye yönelen bir kılış bildirebilir.

İkinci tuzak, cümlede nesne yazılmadığında fiili otomatik durum fiili saymaktır.

Fiilin anlamı nesne almaya elverişliyse kılış değeri sürebilir.

Üçüncü tuzak, edilgen biçimi temel anlam türünü tamamen değiştirmiş gibi yorumlamaktır.

Kapı boyandı cümlesinde çatı değişmiştir, fakat boyamak fiilinin kök anlamında bir nesne üzerinde iş yapma niteliği bulunur.

Sağlam çözüm, fiilin anlamını, nesneyle ilişkisini ve soru kökünün istediği dil bilgisi başlığını birlikte değerlendirmektir.

İş fiillerinde kimi zaman nesne belirtisiz, kimi zaman belirtili olabilir.

Çocuk kitap okudu cümlesinde kitap belirtisiz nesne olarak eylemden etkilenir.

Çocuk kitabı okudu cümlesinde ise kitabı belirtili nesnedir.

Her iki cümlede de okumak fiili kılış değerini korur.

Nesnenin belirtili olup olmaması iş fiili kararını değiştirmez; yalnız cümle ögeleri bakımından nesnenin türünü etkiler.

Ayrıca nesne bir söz öbeği de olabilir: Öğrenci zor soruları çözdü, öğretmen konunun temel mantığını anlattı.