Anlam İlişkilerine Göre Cümleler Konu Anlatımı

Anlam ilişkilerine göre cümleler, cümledeki yargıların birbirinden bağımsız olmadığını gösteren önemli bir konudur.

Bir cümle bazen yalnızca bir durumu bildirir; bazen bu durumun nedenini, hangi amaçla yapıldığını, hangi şarta bağlı olduğunu, neyin sonucu olduğunu veya başka bir yargıyla nasıl karşılaştırıldığını da anlatır.

Bu yüzden anlam ilişkileri, yalnız tek cümleyi etiketleme işi değildir; yazarın düşünceyi hangi mantık düzeniyle kurduğunu görme becerisidir.

KPSS’de bu başlık, cümlede anlam sorularının yanında paragrafın ana düşüncesini ve yardımcı düşüncelerini bulmada da kullanılır.

Kaynak transkriptte neden-sonuç, amaç, koşul, tanım, saptama, çıkarım ve karşılaştırma gibi başlıkların özellikle önemli olduğu belirtilir.

Bu vurgu rastlantı değildir.

Çünkü bu cümleler metnin iskeletini kurar.

Yazar bir gerekçe veriyorsa, okura düşüncesinin dayanağını gösterir.

Bir amaç bildiriyorsa, yapılan işin hedefini ortaya koyar.

Bir koşul kuruyorsa, sonucun hangi durumda gerçekleşeceğini belirtir.

Bir karşılaştırma yapıyorsa, iki unsur arasındaki benzerlik, farklılık veya üstünlük ilişkisini görünür kılar.

Okur bu bağları yakaladığında metindeki düşünce akışını daha güvenli izler.

Neden-sonuç ilişkisi, gerçekleşmiş veya gerçekleşmiş sayılan bir durumun gerekçesini verir.

Bu ilişkide sonuç olarak bildirilen yargı, bir sebebe bağlanır. “Bu yüzden”, “bundan dolayı”, “çünkü”, “-dığı için”, “-den ötürü” gibi yapılar ipucu olabilir.

Fakat asıl ölçüt, bir yargının başka bir yargının nedeni olup olmadığıdır.

Amaç ilişkisi ise yapılmak istenen, hedeflenen, henüz sonuç hâline gelmemiş bir durumu gösterir. “İçin” sözcüğü bu iki ilişkide de görülebilir; bu nedenle yalnız biçime bakmak yeterli değildir.

İş gerçekleşmişse neden, hedefleniyorsa amaç düşünülür.

Koşul ilişkisi, bir sonucun başka bir durumun gerçekleşmesine bağlanmasıdır. “-se, -sa”, “yeter ki”, “ancak”, “olursa” gibi yapılar koşulu gösterebilir.

Koşul cümlesinde bir eşik vardır: Bir şey olursa başka bir şey de olur; olmazsa sonuç da gerçekleşmeyebilir.

Bu ilişki uyarı, öneri veya olasılık anlamlarıyla birleşebilir. “Düzenli tekrar yaparsan konuları daha kalıcı öğrenirsin” cümlesinde hem koşul-sonuç bağı hem de çalışma önerisi sezilebilir.

Bu durum, Türkçede bir cümlenin yalnızca tek anlam özelliği taşımak zorunda olmadığını gösterir.

Tanım cümleleri, bir kavramın ne olduğunu ayırt edici özellikleriyle verir.

Tanımda genellikle “nedir” sorusuna cevap aranır. “Terim, özel bir alanın kavramını karşılayan sözdür” türünden bir cümle tanım işlevi görür.

Saptama ise bir durumu, olguyu veya gözlemi belirleme anlamı taşır.

Saptamada çoğu zaman yorumdan önce durumun ne olduğu ortaya konur.

Kaynak derste bazı cümlelerin hem saptama hem başka bir anlam ilişkisi taşıyabileceği vurgulanır.

Bu çok önemlidir; çünkü sınavda bir cümle önce bir durumu belirler, sonra o durumdan sonuç çıkarır veya öneri geliştirir.

Çıkarım cümlelerinde konuşan verilen bilgilerden hareketle yeni bir sonuca ulaşır.

Bu sonuç doğrudan gözlenen şeyin kendisi olmayabilir; gözlenenlerden akıl yoluyla varılan yargıdır.

Çıkarım, neden-sonuçtan ayrılır; çünkü neden-sonuçta olaylar arasında sebep bağı aranır, çıkarımda ise okurun veya konuşanın zihinsel sonuca ulaşması önemlidir.

Örneğin bir öğrencinin düzenli not tuttuğu, denemelerde yükseldiği ve eksiklerini belirlediği söyleniyorsa, “Bu öğrenci planlı çalışmaktadır” sonucu çıkarım olabilir.

Burada cümleler arasında mantık yürütme vardır.

Karşılaştırma cümleleri, en az iki varlık, kişi, durum, dönem veya düşünce arasında ilişki kurar.

Bu ilişki benzerlik, farklılık, üstünlük, azlık-çokluk, derece veya tercih biçiminde olabilir. “Daha”, “en”, “gibi”, “kadar”, “oysa”, “ise” gibi göstergeler yardımcıdır; ancak yine bağlam belirleyicidir.

Karşılaştırmada tek bir unsurdan söz etmek yetmez; zihinde en az iki unsur bulunmalıdır. “Bu yöntem etkilidir” yalnız değerlendirmedir. “Bu yöntem önceki yönteme göre daha etkilidir” karşılaştırmadır.

Sınavda karşılaştırma, değerlendirme ve saptama seçenekleri birlikte verildiğinde kıyas unsurunun varlığı aranmalıdır.

Anlam ilişkilerinde en büyük sınav tuzağı, belirli bağlaçları ezberleyip anlamı okumamaktır. “İçin” hem neden hem amaç kurabilir. “Çünkü” çoğunlukla gerekçe verir ama bazen açıklama ilişkisi içinde kullanılabilir. “-se” koşul bildirir; ancak dilek veya varsayım da kurabilir. “Daha” karşılaştırma işareti olabilir; fakat her zaman açık bir kıyas oluşturmayabilir.

Bu nedenle aday, önce cümledeki yargıları ayırmalı, sonra bu yargılar arasında hangi mantık bağının kurulduğunu belirlemelidir.

Biçim ipucudur, kararın tamamı değildir.

Bir cümle aynı anda birden fazla anlam ilişkisi taşıyabilir.

Kaynak anlatımda Türkçenin anlam bakımından çok katmanlı olduğu ve bir cümlenin amaç, sebep veya koşul gibi özellikleri birlikte barındırabileceği belirtilir. “Sağlıklı kalmak için düzenli yürüyüş yaparsan gün içinde daha enerjik olursun” cümlesinde amaç, koşul ve sonuç birlikte görülebilir.

Bu durumda soru kökü belirleyici olur. “Hangi anlam ilişkisi vardır?” diye soruluyorsa baskın bağ seçilir; “Aşağıdakilerden hangisi söylenemez?” gibi sorularda cümledeki bütün ilişkiler dikkatle kontrol edilir.

Bu başlık paragraf soruları için de önemlidir.

Kaynak transkriptte amaç, neden-sonuç ve koşul cümlelerinin ana düşünceye yardımcı olabileceği vurgulanır.

Bir metinde yazar gerekçe veriyorsa, asıl savını destekliyor olabilir.

Amaç cümlesi, yapılan işin yönünü göstererek ana düşünceyi aydınlatabilir.

Koşul cümlesi, yazarın hangi durumda hangi sonuca varacağını ortaya koyabilir.

Bu yüzden paragrafı okurken yalnız konuya değil, cümlelerin görevine de bakmak gerekir.

Anlam ilişkilerini gören aday, metindeki yardımcı düşünceleri, gerekçeleri ve sonuçları daha kolay ayırır.

Bu konuda hukuki ya da biçimsel bir kuraldan çok okuma prosedürü önemlidir.

Önce yargıları ayırmak, sonra bu yargıların görevini belirlemek gerekir.

Bir cümle metinde gerekçe veriyorsa onu yalnız ayrıntı sanmak ana düşünceyi zayıf okumaya yol açabilir.

Bir koşul cümlesi varsa yazarın hangi sınırda konuştuğu anlaşılır.

Bir karşılaştırma varsa yazarın ölçütü ve tercih yönü belirginleşir.

Bu nedenle anlam ilişkileri, yalnız “hangi cümlede neden-sonuç vardır” türü sorular için değil, paragrafta düşünce akışını izlemek için de kullanılır.

Sınav başarısı, bağlayıcı sözcüğü görmekle değil, o sözcüğün metinde hangi düşünce görevini üstlendiğini fark etmekle artar.

Çözüm yöntemi basit ama dikkat gerektirir.