Özne Konu Anlatımı

Özne, cümlede yüklemin bildirdiği yargının bağlandığı temel ögedir.

Fiil yüklemli cümlelerde işi yapan, hareketi gerçekleştiren ya da oluşun içinde bulunan unsur olarak görülür.

Öğrenci soruyu çözdü cümlesinde çözen kim sorusunun cevabı öğrenci olduğu için özne budur.

İsim yüklemli cümlelerde ise özne, hakkında bir nitelik, durum veya kimlik bildirilen unsurdur.

Hava soğuktu cümlesinde soğuk olma yargısı hava üzerine kuruludur.

Bu nedenle özneyi yalnız eylemi yapan kişi diye ezberlemek sınav için yetersizdir; yüklemin fiil mi isim mi olduğuna göre öznenin rolü değişir.

Özneyi bulmanın temel yolu yükleme kim veya ne sorularını yöneltmektir.

Fakat bu sorular kelimeye değil, yükleme sorulur.

Çocuk camı kırdı cümlesinde kıran kim sorusu çocuğu verir.

Cam kırıldı cümlesinde kırılan ne sorusu camı verir.

Kitabı çocuk okudu cümlesinde ne sorusu yanlış yere sorulursa kitap özne sanılabilir; oysa doğru soru okuyan kim biçimindedir ve cevap çocuktur.

Bu yüzden soru kalıbı mekanik kullanılmaz.

Önce yüklem bulunur, sonra yüklemin bildirdiği yargıya kim ya da ne bağlanıyor diye bakılır.

Gerçek özne, cümlede yazılı olarak bulunan ve yüklemle doğrudan ilişki kuran öznedir.

Bu konuda kimse bir şey bilmiyordu cümlesinde bilmiyordu yüklemdir; bilmeyen kim sorusunun cevabı kimse sözcüğüdür.

Bu sözcük cümlede yer kapladığı için öge dizilişine dahil edilir.

KPSS’de öge sıralaması sorulduğunda açıkça yazılan özne seçeneklerde gösterilmelidir.

Gerçek özne tek kelime olabileceği gibi söz grubu da olabilir.

Sınava düzenli hazırlanan öğrenciler başarılı oldu cümlesinde sınava düzenli hazırlanan öğrenciler bütünü öznedir; yalnız öğrenciler sözcüğünü almak öge sınırını daraltır.

Gizli özne, cümlede yazılı olmayan fakat yüklemin kişi ekinden anlaşılan öznedir.

Geldim cümlesinde özne ben, geldik cümlesinde biz, bilmiyorlardı cümlesinde onlar biçiminde zihinde tamamlanır.

Türkçede kişi ekleri özne bilgisini taşıyabildiği için öznenin her zaman yazılması gerekmez.

Ancak gizli özne cümlede görünür bir söz olmadığı için öge dizilişine dahil edilmez.

Bu nokta sınav tuzağıdır.

Bir cümlede özne kişi ekinden anlaşılsa bile seçeneklerde açık bir özne basamağı verilmişse, cümlede yazılı özne yoksa o seçenek elenebilir.

Pekiştirmeli özne, öznenin dönüşlülük zamiriyle güçlendirildiği yapılarda görülür.

Ben kendim gördüm, sen kendin karar verdin, onlar kendileri anlattı gibi cümlelerde kendim, kendin, kendileri sözleri öznenin anlamını vurgular.

Burada dönüşlülük zamiri ayrı bir işi yapan yeni varlık değildir; özneye pekiştirme değeri katar.

Cümlede hem özne hem dönüşlülük zamiri yazılıysa bu bütünlük dikkatle değerlendirilir.

Pekiştirme anlatım bozukluğu olmak zorunda değildir; bağlama göre özellikle yapanı öne çıkarmak için kullanılabilir.

Sözde özne, edilgen çatılı cümlelerde karşımıza çıkar.

Etken cümlede nesne olan unsur, edilgen yapıda yükleme özne gibi bağlanabilir.

Görevli kapıyı kapattı cümlesinde kapıyı nesnedir; Kapı kapatıldı cümlesinde kapı işi yapan değildir, işten etkilenen varlıktır.

Buna rağmen edilgen yüklemde kapatılan ne sorusunun cevabı olduğu için sözde özne sayılır.

Sınavda sözde özneyle nesne karıştırılır; oysa edilgen yüklemli cümlede nesne aranmaz.

Nesne, işi yapan öznenin gerçekleştirdiği geçişli fiilin etkilediği unsur olarak etken yapıda belirginleşir.

Örtülü özne, edilgen çatılı cümlelerde işi yapan varlığın ayrıca belirtildiği durumdur.

Rapor komisyon tarafından hazırlandı cümlesinde rapor sözde özne, komisyon tarafından sözü işi yapanı gösteren örtülü özne değerindedir.

Aynı işlev bazen -ce ekiyle ya da benzer araçlarla kurulur.

Karar kurulca açıklandı cümlesinde açıklayan varlık kurulca sözüyle sezdirilir.

Örtülü özne her cümlede bulunmak zorunda değildir; yalnız edilgen yapıda işi yapan özellikle belirtilmişse değerlendirilir.

Bu yapı, gerçek özneyle aynı şey değildir çünkü yüklem edilgendir ve cümlenin yüzeydeki öznesi işten etkilenen unsurdur.

Özne çözümünde en sağlam yol, yüklemi merkeze almak ve cümlenin çatısını görmektir.

Yüklem fiilse işi yapan kim veya ne, yüklem isimse hakkında yargı verilen kim veya ne soruları sorulur.

Cümlede cevap yazılıysa gerçek özne, kişi ekinden anlaşılıyorsa gizli özne, dönüşlülük zamiriyle güçlendirilmişse pekiştirmeli özne, edilgen çatıda etkilenen unsur özneleşmişse sözde özne, işi yapan ayrıca tarafından ya da -ce ile belirtilmişse örtülü özne düşünülür.

KPSS’de başarı, bu adları ezberlemekten çok ögenin cümlede gerçekten yazılı olup olmadığını, yüklemin çatısını ve söz grubu sınırını birlikte okumaya bağlıdır.

Özne her cümlede açık biçimde bulunmak zorunda değildir, fakat yüklemin kurduğu yargı çoğu zaman özne bilgisini bir şekilde taşır.

İsim cümlelerinde özneyi bulurken yapan aramak yerine hakkında konuşulan unsuru aramak gerekir.

Sınıf çok sessizdi cümlesinde sınıf bir işi yapmaz; sessiz olma yargısının bağlandığı varlıktır.

Bu yüzden sınıf öznedir.

Fiil cümlelerinde de özne her zaman insan olmak zorunda değildir.

Rüzgâr kapıyı açtı cümlesinde rüzgâr işi yapan güçtür.

Kapı kendiliğinden açıldı cümlesinde ise kapı oluşun üzerinde gerçekleştiği sözde özne olabilir.

Özne söz gruplarıyla kurulduğunda ögenin sınırını doğru çizmek gerekir.

Bahçenin arka tarafındaki eski ağaç devrildi cümlesinde bahçenin arka tarafındaki eski ağaç bütünü öznedir.

Uzun süredir beklenen haber geldi cümlesinde uzun süredir beklenen haber bir sıfat-fiil grubuyla genişlemiştir ve bütün olarak özne görevindedir.

Bu yapılarda yalnız haber ya da ağaç demek, cümlenin öge çözümünü eksiltir.

KPSS’de uzun tamlamalar özellikle bu nedenle kullanılır; adayın kelimeyi değil, anlamca bağlı söz grubunu yakalaması beklenir.

Özne ile hitap, ara söz ve açıklama unsurları da karıştırılabilir.

Arkadaşlar, bu konu kolaydır cümlesinde arkadaşlar sözü seslenme değerindeyse özne olmayabilir; konu sözcüğü hakkında kolay olma yargısı verildiği için öznedir.

Ben, açıkçası, bu sonucu beklemiyordum cümlesinde açıkçası ara söz niteliğindedir; beklemeyen kim sorusunun cevabı ben sözcüğüdür.

Bu tür cümlelerde noktalama işaretleri ve anlam akışı birlikte değerlendirilmelidir.

Her cümle başındaki isim özne olmadığı gibi her kim sorusuna yakın duran sözcük de özne değildir.