Niteleme Sıfatları Konu Anlatımı

Niteleme sıfatı, bir adı özellik bakımından tamamlayan sözcüktür.

Bu tür sıfatlar varlığın nasıl olduğunu, hangi nitelikle algılandığını, dış görünüşünü, iç durumunu, biçimini, rengini, değerini veya ayırt edici özelliğini gösterir.

Sessiz sokak, ince çizgi, yorgun yüz, temiz sayfa, dar yol, eski ev örneklerinde ilk sözcükler adı göstermez ve saymaz; adın niteliğini belirginleştirir.

Bu yüzden niteleme sıfatını bulmanın en pratik yolu, isme nasıl sorusunu yöneltmektir.

Nasıl sokak, nasıl çizgi, nasıl yüz sorularının cevabı sıfatın niteleme görevini ortaya çıkarır.

Bu başlıkta temel koşul, sıfatın bir isme bağlı olmasıdır.

Türkçede sıfat tek başına kalıcı bir tür etiketi gibi düşünülmez; cümledeki görev belirleyicidir.

Güzel sözcüğü tek başına sadece nitelik anlamı taşır; güzel resim dendiğinde resim adını niteleyen sıfat olur.

Aynı kelime güzel konuştu cümlesinde konuşma eyleminin biçimini anlattığı için zarf olur.

Güzeli seçtim cümlesinde ise artık adın yerini tutar ve adlaşmış sıfat değeri kazanır.

KPSS’de bu nedenle sözcüğe tek başına bakmak yerine, onun sağındaki veya cümledeki bağlı olduğu unsuru görmek gerekir.

Niteleme sıfatları ile belirtme sıfatları arasındaki ayrım sınavın en sık yokladığı alandır.

Niteleme sıfatı adın özelliğini anlatır; belirtme sıfatı adın hangi varlık olduğunu, sayısını, sırasını, belirsiz miktarını veya soru yoluyla seçimini bildirir.

Soğuk gün ifadesinde soğuk, günün niteliğini verir.

Bu gün ifadesinde bu, günün özelliğini değil hangi gün olduğunu gösterir.

Üç kitap ifadesinde üç, kitapların niteliğini değil sayısını bildirir.

Hangi sokak ifadesinde hangi, soru yoluyla adı belirler.

Bu ayrım yapılırken nasıl sorusu ile hangi, kaç, kaçıncı, ne kadar soruları birlikte düşünülmelidir.

Birden fazla sıfatın yan yana gelmesi niteleme sıfatlarında özel dikkat ister.

Eski taş köprü sözünde eski ve taş sözcükleri köprü adını farklı yönlerden niteleyebilir.

Burada ikisi de niteleme görevindeyse aynı ada yönelen eş niteleyiciler olarak okunur.

Buna karşılık ilk yabancı roman gibi bir yapıda ilk, sıra sayı sıfatıdır ve belirtme sıfatı grubundadır; yabancı ise romanın niteliğini anlatır.

Belirtme sıfatı ile niteleme sıfatı aynı düzlemde eş görevli değildir.

Bu nedenle aralarına yalnızca sıfatlar yan yana geldi diye noktalama işareti konacağı düşünülmez.

Kaynak anlatımın özellikle vurguladığı “eşitlik” fikri burada işe yarar: görevleri aynı değilse onları aynı türden ögeler gibi ayırmak hatalı olur.

Niteleme sıfatları isim çekim ekleriyle doğrudan ad gibi kullanılmaya başladığında sınır değişir.

Çalışkan öğrenci ifadesinde çalışkan sıfattır; çalışkanlar kazandı dendiğinde çalışkan sözcüğü artık bir insan grubunun adını karşılar.

Aynı biçimde yaşlı adam sözünde yaşlı sıfattır, yaşlıya yardım ettik cümlesinde ise yönelme eki almış ve adlaşmıştır.

Bu değişim niteleme sıfatının anlamını yok etmez; ancak görevini değiştirir.

Sınavda “altı çizili sözcüğün türü” soruluyorsa, kelimenin niteleme anlamı taşıması yetmez; gerçekten bir ismin önünde sıfat olarak durup durmadığı kontrol edilmelidir.

Niteleme sıfatları bazen kalıplaşmış tamlamalarla da karıştırılır.

Kırmızı elma açık bir niteleme ilişkisidir; kırmızı adın rengini anlatır.

Ancak kırmızıları topladım cümlesinde kırmızı sözcüğü artık elma, kalem, çiçek gibi bağlamdan anlaşılan adın yerine geçmiştir.

Benzer biçimde iyi insan sözünde iyi sıfat, iyiler unutulmaz cümlesinde iyiler addır.

Bu noktada adlaşmış sıfat konusu ile niteleme sıfatı konusu birbirine bağlanır.

Niteleme sıfatı adın önündeyken sıfattır; ad düşmüş, sıfat onun görevini üstlenmiş ve çekim eki alabilmişse artık adlaşma gerçekleşmiştir.

Sınav tuzağı çoğu zaman iki aşamalıdır.

İlk aşamada aday kelimenin anlamına kapılır ve her özellik bildiren sözcüğü sıfat sayar.

İkinci aşamada ise yan yana gelen her sıfatı eş görevli sanır.

Sağlam çözüm için önce cümledeki adı bulun, sonra altı çizili sözcüğün bu adı nasıl sorusuna cevap verecek biçimde niteleyip nitelemediğini kontrol edin.

Ardından sözcüğün çekim eki alıp almadığını, adın yerini tutup tutmadığını ve yanında başka sıfat varsa onunla aynı görev düzeyinde olup olmadığını inceleyin.

Bu sıra izlenirse niteleme sıfatı, belirtme sıfatı, zarf ve adlaşmış sıfat ayrımı daha güvenli yapılır.

Niteleme sıfatlarının öğretici değeri yalnızca tanımı bilmekte değil, cümledeki görev ilişkisini okumaktadır.

Bir sözcük özellik anlamı taşıyabilir; fakat o özellik bir ada bağlanmıyorsa niteleme sıfatı olmaz.

Bir sözcük adın önünde durabilir; fakat adın niteliğini değil sayısını veya yerini gösteriyorsa belirtme sıfatıdır.

Bir sözcük niteleme kökenli olabilir; fakat adın yerine geçmişse artık isimleşmiştir.

KPSS’de beklenen refleks, bu üç sınırı aynı anda izlemektir.

Böyle bakıldığında niteleme sıfatı, adın anlamını zenginleştiren ama ancak ada bağlı kaldığı sürece sıfat görevinde bulunan temel bir sözcük türü olarak netleşir.

Niteleme sıfatlarında anlam alanı oldukça geniştir.

Renk bildiren beyaz, kırmızı, mavi gibi sözcükler; biçim bildiren yuvarlak, düz, eğri gibi sözcükler; durum bildiren bozuk, kırık, yorgun gibi sözcükler; değer bildiren önemli, değerli, sıradan gibi sözcükler adın özelliğini anlatabilir.

Ancak bu örnekler, her yerde sıfat olacakları anlamına gelmez.

Beyaz gömlek sözünde beyaz sıfattır; beyazı ütüledim cümlesinde beyazı artık bağlamdan anlaşılan gömlek adının yerini alır.

Önemli konu sözünde önemli sıfattır; önemliyi sonra anlatacağım cümlesinde adlaşmış kullanım ağır basar.

Bu esneklik, Türkçede tür çözümlemesinin görev temelli yapılmasını zorunlu kılar.

Niteleme sıfatı bazen tek kelime değil, sıfat görevli söz öbeğiyle de kurulabilir.

Derin anlamlı söz, gözü kara insan, sabaha kadar süren toplantı gibi yapılarda adın önünde ona özellik kazandıran daha geniş bir yapı bulunabilir.

KPSS düzeyinde önemli olan, bu yapının tamamının hangi adı nitelediğini görmektir.

Sadece ilk kelimeye takılmak yanlış çözüm doğurabilir.

Özellikle fiilimsi içeren niteleyicilerde, bir yandan sıfat görevi kurulurken öte yandan zarf veya tümleç ilişkileri de bulunabilir.

Bu nedenle altı çizili bölümün kapsamı dikkatle okunmalıdır.

Niteleme sıfatları karşılaştırma ve derece anlamı da taşıyabilir.

Daha güzel fikir, en doğru cevap, pek zor soru gibi örneklerde güzel, doğru ve zor asıl niteleme sıfatlarıdır; daha, en ve pek gibi sözcükler bu niteliğin derecesini belirler.

Burada derece bildiren sözcükler çoğu zaman zarf görevindedir.

Aday, “en doğru” bütününü görürken doğru sözcüğünün adı nitelediğini, en sözcüğünün ise doğru sıfatını derecelendirdiğini ayırmalıdır.

Böylece sıfat ile zarfın aynı yapı içinde birlikte bulunabileceği anlaşılır.

Bir başka sınav ayrıntısı, sıfat tamlaması ile isim tamlamasının karıştırılmasıdır.

Eski okul binası sözünde eski, okul binası tamlamasının tamamını niteleyebilir; okul binası ise kendi içinde isim tamlamasıdır.