Olumsuz Cümleler Konu Anlatımı

Olumsuz cümle, anlamına göre cümleler içinde yokluk ve gerçekleşmeme bildiren türdür.

Bir iş yapılmamışsa, bir durum ortaya çıkmamışsa, bir nitelik bulunmuyorsa ya da bir ihtimalin varlığı reddediliyorsa cümle anlamca olumsuzdur. “Öğrenci derse gelmedi”, “Bu cevap doğru değil”, “Odada kimse yok” gibi cümlelerde yargı yokluk yönünde kurulmuştur.

Olumsuzluk, cümlenin yalnızca biçimsel görünüşüyle değil, ilettiği son hükümle anlaşılır.

Biçimce olumsuzluk Türkçede belirli işaretlerle kurulur.

Fiil yüklemlerinde “-ma, -me” eki en temel göstergedir: “okumadı”, “anlamıyor”, “gelmeyecek”.

İsim yüklemlerinde “değil” sözcüğü niteliği reddeder: “hazır değil”, “uygun değil”. “Yok” sözcüğü varlığın bulunmadığını bildirir. “-sız, -siz” gibi yokluk ekleri de bazı yapılarda olumsuz bir nitelik oluşturur.

Bu işaretlerden biri yargının merkezinde yer alıyorsa cümle biçimce olumsuz kabul edilir.

Kaynak anlatımın vurguladığı gibi, biçimsel değerlendirme için önce yüklem bulunur ve olumsuzluk işaretlerinin varlığı kontrol edilir.

Bununla birlikte biçimce olumsuz olmak, her zaman anlamca olumsuz olmak demek değildir. “Bu konuyu anlamamış değilim” cümlesinde iki olumsuz unsur vardır; fakat cümlenin sadeleştirilmiş anlamı “anladım” ya da “tamamen anlamadım denemez” biçimindedir. “Gelmemesi imkânsız değil” gibi daha karmaşık yapılarda da anlamı netleştirmek için cümle küçük parçalara ayrılmalıdır.

Eğer iki olumsuzluk birbirini gideriyor ve son hüküm varlık ya da gerçekleşme yönüne dönüyorsa cümle anlamca olumsuz sayılmaz.

Bu durum, sınavın en yaygın çift olumsuzluk tuzağıdır.

Biçimce olumlu görünen bazı cümleler ise anlamca olumsuz olabilir. “Böyle bir davranış kabul edilir mi?” cümlesi gerçek bilgi istemeyen bir sözde soru olarak kullanıldığında “kabul edilemez” anlamı taşır. “Kim bu kadar hatayı görmezden gelir?” cümlesi de bağlama göre “kimse görmezden gelmez” sonucunu verebilir.

Burada yüklemde açık olumsuzluk eki bulunmasa bile son ileti ret, yokluk veya gerçekleşmeme yönündedir.

Bu nedenle olumsuz cümle sorularında noktalama işareti ya da soru eki tek başına belirleyici değildir.

Olumsuz cümleleri değerlendirirken fiil ve isim cümleleri arasındaki kurulum farkı bilinmelidir.

Fiil cümlelerinde olumsuzluk eylemin yapılmamasıdır: “çalışmadı”, “bitirmedi”, “dönmeyecek”.

İsim cümlelerinde olumsuzluk bir niteliğin veya durumun reddidir: “bu açıklama yeterli değil”, “hava açık değil”.

Varlık cümlelerinde “yok” açık bir olumsuzluk kurar: “masada kitap yok”.

Bu üç yapı aynı mantıkta birleşir; hepsi bir varlığı, niteliği ya da gerçekleşmeyi ortadan kaldırır.

Olumsuzluk yalnızca yüklemdeki ekle değil, cümlenin bütününde yer alan bazı sözcüklerle de güçlenebilir. “Hiç”, “kimse”, “asla”, “ne ... ne” gibi unsurlar cümleyi yokluk yönünde kurar. “Kimse açıklamaya itiraz etmedi” cümlesinde yüklem biçimce olumsuzdur; “kimse” sözcüğü de yokluk anlamını pekiştirir. “Ne aradı ne sordu” cümlesinde iki eylemin de gerçekleşmediği anlatılır.

Ancak bu tür yapılarda da son anlam kontrol edilmelidir; çünkü bazı bağlamlarda olumsuz sözcükler vurgu amacıyla farklı bir yapının içinde bulunabilir.

Olumsuz cümlelerde kapsam bilgisi sınav açısından önemlidir. “Bazı öğrenciler soruyu çözemedi” cümlesi sınırlı bir olumsuzluk bildirir; bütün öğrenciler için söylenmiş değildir. “Hiçbir öğrenci soruyu çözemedi” cümlesi tam olumsuzluk taşır. “Çoğu öğrenci soruyu çözemedi” ise çoğunluk için olumsuz yargı kurar, fakat azınlıkta çözebilenler bulunabilir.

Bu ayrımlar, cümlenin olumsuz olup olmamasından ayrı olarak olumsuzluğun kapsamını belirler.

Seçeneklerde kapsam değiştirildiğinde anlam da değişir.

Zaman ve koşul da olumsuzlukta dikkat edilmesi gereken unsurlardır. “Dün toplantıya katılmadı” cümlesi yalnızca dün için gerçekleşmeme bildirir; kişinin hiçbir toplantıya katılmadığı anlamını vermez. “Hazırlık yapılmazsa sunum başarılı olmaz” cümlesinde olumsuz sonuç bir koşula bağlıdır. “Hazırlık yapıldığı hâlde sunum başarılı olmadı” cümlesinde ise gerçekleşmiş bir olumsuz sonuç vardır.

Bu iki cümle aynı olumsuzluk alanında görünse de biri koşullu, diğeri gerçekleşmiş yargıdır.

Soru çözerken olumsuzluğun hangi zaman ve şart için kurulduğu belirlenmelidir.

Anlamca olumsuz ile olumsuz duygu bildiren cümleleri karıştırmamak gerekir. “Keşke bu kadar geç kalmasaydım” cümlesinde pişmanlık vardır ve olumsuz bir biçim kullanılmıştır; fakat sınıflamada hem olumsuzluk hem dilek-pişmanlık anlamı birlikte değerlendirilebilir. “Ne yazık ki beklenen sonuç alınamadı” cümlesi hem olumsuz yargı hem üzüntü taşır.

Bir cümlede duygu bulunması, onun olumlu-olumsuz değerini ortadan kaldırmaz.

Önce yargının gerçekleşip gerçekleşmediği, sonra varsa duygu değeri okunmalıdır.

KPSS tarzı sorularda işlem sırası olumsuz cümle için özellikle kullanışlıdır.

İlk adım yüklemi bulmaktır.

İkinci adım yüklemde veya yargının merkezinde olumsuzluk eki, “değil”, “yok” ya da yokluk bildiren başka bir unsur olup olmadığını görmektir.

Üçüncü adım cümleyi sadeleştirip son hükmü sormaktır: Bu cümle neyin olmadığını mı söylüyor, yoksa olumsuz biçime rağmen bir varlığı mı kabul ediyor?

Cevap yokluk veya gerçekleşmeme ise anlamca olumsuzluk vardır.

Bu başlıkta hukuki bir düzenleme değil, dil bilgisel bir kural seti söz konusudur.

Kural, olumsuzluk göstergelerinin biçimsel değerlendirmede temel alınması; istisna ise anlamın bu biçimi bazen tersine çevirebilmesidir.

Çift olumsuzluk, sözde soru, alaylı söyleyiş, bağlama bağlı ret veya kabul gibi kullanımlar bu istisna alanını oluşturur.

Bu nedenle olumsuz cümleleri öğrenirken ekleri bilmek şarttır, fakat ekleri saymak tek başına yeterli değildir.

Sonuç olarak olumsuz cümle, yokluk ve gerçekleşmeme anlamını taşıyan cümledir.

Biçimce olumsuzluk, Türkçedeki olumsuzluk ekleri ve sözcükleriyle görülür; anlamca olumsuzluk ise cümlenin son iletisinden anlaşılır.

Sınavda doğru karar için öğrenci biçimsel işaretleri fark etmeli, sonra cümleyi günlük dile çevirerek sonucu okumalıdır.

Sonuçta “olmadı, yok, gerçekleşmez, kabul edilemez, bulunmaz” anlamı çıkıyorsa cümle anlamca olumsuzdur; sonuç varlık veya gerçekleşme yönüne dönüyorsa biçimsel olumsuzluk tek başına cevap olamaz.

Olumsuz cümlelerde öğrencinin en çok karıştırdığı noktalardan biri, anlatılan durumun iyi veya kötü olmasıdır. “Kazayı kimse yaralanmadan atlattı” cümlesi sevindirici bir içerik taşır; fakat “yaralanmadan” biçimindeki yokluk anlamı ve “kimse yaralanmadı” sonucu olumsuz yargı alanına girer. “Sorun çözülemedi” cümlesi hem içerik bakımından olumsuz hem de anlamca olumsuzdur. “Sorun ortaya çıktı” cümlesi ise kötü bir durum anlatsa da gerçekleşme bildirdiği için cümle türü bakımından olumludur.

Bu karşılaştırma, olumlu-olumsuz cümle ayrımında duygu değerinin değil varlık-yokluk ilişkisinin esas olduğunu gösterir.

Olumsuzluk bazen cümlenin tamamına değil, belirli bir ögesine bağlı olabilir. “Sınava çalışmadan girdi” cümlesinde yüklem “girdi” biçimce olumludur; fakat “çalışmadan” sözcüğü eylemin hazırlıksız yapıldığını bildirir.

Bu cümle, yüklem yargısı bakımından sınava girmenin gerçekleştiğini anlatır; yan unsurda ise çalışmanın gerçekleşmediği bilgisi vardır.

Sınav sorusu yüklemin anlamını soruyorsa cümle olumlu değerlendirilebilir; cümlede olumsuzluk anlamı var mı diye soruyorsa yan unsur da dikkate alınabilir.