Cümle Oluşturma Konu Anlatımı

Cümle oluşturma, dağınık verilen söz öbeklerinden anlamlı ve kurallı bir cümle kurma sorusudur.

Bu soru tipinde adaydan yeni bir anlam üretmesi değil, zaten parçalanmış olan cümleyi doğru sıraya koyması beklenir.

Soru kökü çoğunlukla sözlerin anlamlı ve kurallı bir cümle oluşturacak biçimde sıralanmasını ister; ardından baştan ikinci, sondan üçüncü veya benzeri bir konumu sorar.

Bu nedenle yalnızca doğru cümleyi kurmak yetmez, kurulan dizilişin soru kökündeki konum bilgisiyle de eşleştirilmesi gerekir.

İlk adım yüklemi bulmaktır.

Türkçede kurallı cümlede yüklem sonda yer alır.

Verilen öbekler içinde çekimli fiil, ek eylemli isim veya yargıyı tamamlayan söz grubu aranır.

Beş öbek varsa yüklem olan öbek büyük olasılıkla beşinci, altı öbek varsa altıncı sıraya yerleşir.

Ancak yüklemi bulmak tek başına çözüm değildir; çünkü ara öbekler rastgele dizilemez.

Cümle, yükleme doğru ilerleyen anlam ve yapı bağlantılarıyla kurulur.

Yüklem belirlenince elde sadece son parça değil, cümlenin ulaşacağı hedef de bulunmuş olur.

Son-baş bağı, cümle oluşturma sorularında en kullanışlı yöntemlerden biridir.

Bir söz öbeğinin sonundaki kelime, çoğu zaman ardından gelmesi gereken öbeğin başındaki kelimeyle anlam, ek veya tamlama ilişkisi kurar.

Örneğin bir öbek “yayımlanan” gibi niteleyici bir yapıyla bitiyorsa devamında nitelenebilecek bir ad beklenir.

Bir öbek “tercih edilmesinin” diye bitiyorsa “nedeni”, “sonucu” veya benzeri bir adla tamamlanma eğilimi gösterir.

Bir öbekte iyelik, hâl eki veya ilgi eki varsa sonraki öbek bu eki boşa çıkarmamalıdır.

Böylece iki parçalık küçük bloklar kurulur; sonra bu bloklar daha büyük dizilişe yerleştirilir.

Bu yöntem sadece dil bilgisi ezberine dayanmaz; anlam bağını da izler.

Öbeklerin birinde neden bildiren bir ifade varsa onun ardından açıklama veya sonuç gelebilir.

Bir öbekte karşılaştırma başlıyorsa diğer öbekte karşılaştırılan unsur aranır.

Bir öbekte “bu durum”, “söz konusu yaklaşım”, “böyle bir sonuç” gibi gönderme yapan ifadeler varsa bunların daha önce anlatılan bir unsura bağlanması gerekir; bu tür öbekler genellikle cümlenin başına yerleşmez.

Aynı şekilde “çünkü, ancak, ayrıca, bu nedenle” gibi bağlayıcılar cümlenin yönünü gösterir.

Cümle oluşturma, parçaları anlam haritasına göre dizme işidir.

Özne ve tamamlayıcı ögeler de dizilişte yardımcı olur.

Kurallı bir cümlede özne çoğu zaman yüklemden önceki düzenin başlangıcında ya da orta bölümünde yer alır; nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci yükleme yaklaşarak yargıyı tamamlar.

Fakat sınavda her zaman klasik özne-nesne-yüklem ezberiyle ilerlemek doğru değildir.

Uzun tamlamalar, fiilimsi grupları ve açıklayıcı sözler bu dizilişi karmaşıklaştırabilir.

Bu nedenle önce zorunlu ikili bağlar bulunmalı, sonra cümlenin genel öge düzeni kontrol edilmelidir.

Cümle oluşturma sorularında seçenekler çoğu zaman doğrudan diziliş vermez; yalnızca bir öbeğin kaçıncı sırada olacağını sorar.

Bu durumda adayın tüm cümleyi kurması gerekir.

Yüklem sonda bulunduğunda sondan birinci bellidir; son-baş bağlarıyla diğer parçalar yerleştirilir.

Sonra oluşan sıra numaralarla yazılır ve soru kökündeki istenen konum bulunur.

Baştan ikinci soruluyorsa dizilişin ikinci parçası, sondan üçüncü soruluyorsa sondan geriye doğru üçüncü parça cevapla eşleştirilir.

Bu son kontrol yapılmazsa cümle doğru kurulduğu hâlde yanlış seçenek işaretlenebilir.

Olumsuz veya istisnalı köklerde daha dikkatli olunmalıdır.

Bazı sorular, anlamlı ve kurallı dizilişte hangi öbeğin belirli bir konumda olamayacağını sorabilir.

Böyle durumlarda tek bir dizilişe ulaşmak yeterli olsa da seçeneklerdeki konum bilgisi ters yönden okunmalıdır.

Ayrıca bazı öbekler birden fazla yere uyuyor gibi görünebilir.

Bu durumda bağlamın en güçlü gerektirdiği sıra aranır; ek uyumu, gönderme ilişkisi ve yükleme yakınlık birlikte değerlendirilir.

Bir öbek yalnızca anlamca yakın diye yerleştirilmemeli, öncesi ve sonrasıyla kanıtlanmalıdır.

Sınav tuzakları genellikle iki noktada ortaya çıkar.

İlki, yüklemi bulduktan sonra sorunun bittiğini sanmaktır.

Oysa yüklem sadece son noktayı gösterir; ara bağlantılar ayrıca kurulmalıdır.

İkincisi, öbeklerin başlarını okuyup sonlarını ihmal etmektir.

Cümle oluşturma sorularında bir öbeğin son sözcüğü çoğu zaman kilit bilgiyi taşır.

Ekler, tamlama beklentileri ve yarım kalan anlamlar sonraki parçayı çağırır.

Bu yüzden her öbek hem kendi içinde hem de komşu olabileceği öbeklerle birlikte okunmalıdır.

Doğru çözüm, önce yüklemi belirlemek, sonra son-baş bağlarıyla küçük bloklar kurmak, ardından blokları anlamlı bir bütün hâline getirmek ve en sonunda soru kökündeki konumu işaretlemektir.

Bu yaklaşım KPSS için olduğu kadar ALES ve DGS tarzı sözel akıl yürütme soruları için de işe yarar; çünkü temel beceri, parçalar arasındaki anlam ve biçim ilişkisini görmektir.

Cümle oluşturma, sezgiyle yapılan bir sıralama değil, kanıtlı bir diziliş çalışmasıdır.

Cümle oluşturma sorularında parçaların her biri bağımsız bir cümle gibi değil, daha büyük bir bütünün kesilmiş bölümü gibi okunmalıdır.

Bu nedenle öbeklerin başı kadar sonu da önemlidir.

Sonunda ilgi eki bulunan bir parça başka bir ad grubuna bağlanmak ister; sonunda sıfat-fiil bulunan bir parça nitelenen adı çağırır; sonunda edat veya bağlaç bulunan bir parça tamamlayıcı bekler.

Parça tek başına anlamlı görünse bile cümle içindeki yerini komşu parçalar belirler.

Bu bakış, seçenekler arasında tahminle dolaşmayı azaltır.

Yüklem belirlendikten sonra cümlenin başı aranır.

Cümle genellikle konuyu tanıtan, özneyi veren veya zaman/yer çerçevesi oluşturan bir parçayla başlar.

Ancak gönderme sözcüğüyle başlayan parçalar çoğu zaman ilk sıraya uygun değildir; çünkü “bu durum”, “böyle bir yaklaşım”, “söz konusu sonuç” gibi ifadeler daha önce verilmiş bir bilgi ister.

Aynı biçimde “çünkü” ile başlayan bir parça genellikle kendisinden önce bir yargı bekler.

Bu tür işaretler, parçanın başta mı ortada mı yer alacağını belirlemede kullanılır.

Ara parçaları yerleştirirken tamlama ilişkileri güçlü kanıt sağlar.

Bir öbek “sanatçının” diye bitiyorsa devamında sanatçıya ait bir özellik, eser veya tutum beklenir.

Bir öbek “toplum üzerinde” diye bitiyorsa etki, sonuç veya değerlendirme bildiren bir parça gelebilir.

Hâl ekleri de yön gösterir; “-e, -de, -den” ekleri yüklemle veya sonraki ad grubuyla ilişki kurar.

Bu ekler boşa çıkıyorsa diziliş yanlıştır.

Cümle oluşturma sorusunda küçük ekler, büyük anlam bloklarını birbirine bağlayan işaretlerdir.

Anlam akışı kurulurken genelden özele, nedenden sonuca, durumdan yoruma veya sorundan çözüme ilerleyen düzenler aranabilir.

Her cümle aynı kalıba uymaz; fakat parçalar arasında doğal bir düşünce sırası vardır.

Önce kavram tanıtılıp sonra niteliği söylenebilir, önce sorun belirtilip sonra nedeni açıklanabilir, önce örnek verilip sonra yargı kurulabilir.

Sınavda yanlış dizilişler çoğu zaman bu doğal akışı bozar.

Bir sonuç cümlenin başına geldiğinde, onu doğuran bilgi arkadan gelirse cümle kopuk görünür.

Son-baş yöntemiyle bulunan ikili bloklar kesinleştiğinde bunların yerleri tekrar denetlenmelidir.

İki parçanın birbirine çok iyi bağlanması, mutlaka cümlenin başında olacakları anlamına gelmez.

Blok, özne grubu olabilir, nesne grubu olabilir veya yükleme en yakın tamamlayıcı olabilir.

Bu nedenle küçük bloklar kurulduktan sonra yükleme doğru giden bütün cümle okunur.

Cümle hem anlamlı hem kurallı olmalı; yalnızca parçalar yan yana gelebiliyor diye diziliş kabul edilmemelidir.

Soru kökü konum sorduğu için son aşamada numaralandırma hatası yapılmamalıdır.

Aday doğru sırayı bulduktan sonra parçaları bir kez numaralarıyla yazarak kontrol edebilir.