Anlamca Çelişen Cümleler Konu Anlatımı

Anlamca çelişen cümleler, cümlede anlam sorularında karşılaştırma becerisini ölçen bir başlıktır.

Çelişki, iki cümlenin aynı konu hakkında birbirini geçersiz kılan yargılar kurmasıdır.

Bir yargı doğru kabul edildiğinde diğerinin aynı bağlamda doğru kalması mümkün değilse anlamca çelişme vardır.

Bu nedenle çelişki ile yalnızca farklı düşünceyi ayırmak gerekir.

İki cümle ayrı konulardan söz ediyorsa, farklı bakış açıları taşısa bile birbirini doğrudan dışlamayabilir.

Çelişki için ortak konu, ortak zaman ya da ortak koşul üzerinde çatışan hüküm aranır.

En açık çelişki, gerçekleşme ve gerçekleşmeme karşıtlığıdır. “Komisyon raporu dün yayımladı” cümlesi ile “Komisyon raporu dün yayımlamadı” cümlesi aynı özne, aynı nesne ve aynı zaman üzerinden zıt hüküm kurar.

Fakat KPSS düzeyinde sorular çoğu zaman bu kadar açık verilmez. “Raporun yayımlanması ileri bir tarihe bırakıldı” cümlesi ile “Rapor, toplantıdan hemen sonra kamuoyuna sunuldu” cümlesi de aynı olay hakkında bağdaşmaz.

Burada doğrudan olumsuzluk eki aramadan, iki anlatının aynı olay akışına sığıp sığmadığına bakılır.

Kapsam çelişkinin en sık kullanılan yollarından biridir. “Bazı öğrenciler deneme sınavlarında süre sorunu yaşıyor” cümlesi, yalnızca bir öğrenci grubundan söz eder. “Hiçbir öğrenci deneme sınavlarında süre sorunu yaşamıyor” cümlesi bu yargıyla çelişir; çünkü ilk cümlede varlığı bildirilen grup ikinci cümlede tamamen yok sayılır.

Buna karşılık “Bazı öğrenciler süreyi iyi kullanıyor” cümlesi ilk cümleyle çelişmez; iki farklı öğrenci grubunun bulunması mümkündür. “Bütün”, “hiçbir”, “her”, “kimi”, “çoğu” gibi nicelik belirleyicileri bu yüzden dikkatle okunmalıdır.

Zaman bilgisi çelişkiyi belirlemede ikinci büyük ölçüttür. “Yazar ilk romanlarında bireysel temaları işlemiştir” ile “Yazar son romanlarında toplumsal sorunlara yönelmiştir” cümleleri çelişmez; çünkü farklı dönemlerden söz eder.

Aynı sanatçı farklı zamanlarda farklı tutumlar gösterebilir.

Ancak “Yazar son romanlarında toplumsal sorunlara yönelmiştir” ile “Yazar son romanlarında toplumsal sorunlara hiç yer vermemiştir” cümleleri aynı dönem ve aynı konu için çatışır.

Soru seçeneklerinde “eskiden”, “artık”, “son yıllarda”, “başlangıçta” gibi zaman belirteçleri çoğu kez çelişkiyi kaldırır veya oluşturur.

Koşul ve bağlam farklılığı da aynı işlevi görür. “Yoğun bakım sağlanırsa hastanın yaşama şansı artar” cümlesi koşullu bir yargıdır. “Yoğun bakım sağlanmadığında da hastanın yaşama şansı aynı kalır” cümlesi farklı bir koşula geçer ve kaynak yargıyla doğrudan çelişmeyebilir; bağlam net değilse dikkatli olunmalıdır.

Buna karşılık “Yoğun bakım sağlanması hastanın yaşama şansını artırmaz” cümlesi aynı koşul hakkında ters sonuç verir.

Çelişki sorularında koşulun korunup korunmadığı, olumlu-olumsuz eklerden daha belirleyici olabilir.

Neden-sonuç ilişkileri değiştirildiğinde de çelişki oluşabilir. “Ürün pahalı olduğu için beklenen ilgiyi görmedi” cümlesi, ilgisizliğin nedenini fiyata bağlar. “Ürün pahalı olmasına rağmen büyük ilgi gördü” cümlesi hem sonuç hem karşıtlık yönünden farklıdır.

İlkinde yüksek fiyat olumsuz sonucun sebebidir; ikincisinde yüksek fiyata rağmen olumlu sonuç gerçekleşmiştir.

Aynı ürün ve aynı pazar koşulu anlatılıyorsa bu iki cümle bağdaşmaz.

Fakat biri yurt içi, diğeri yurt dışı satıştan söz ediyorsa ortak bağlam bozulur ve çelişki kesinleşmeyebilir.

Değerlendirme bildiren cümlelerde çelişki daha örtük kurulabilir. “Bu şiir, yalın dili sayesinde okurla kolay bağ kuruyor” cümlesi olumlu bir değerlendirme taşır. “Bu şiir, gereksiz sadeliği yüzünden etkileyiciliğini yitiriyor” cümlesi aynı şiirin aynı dil özelliğini ters değerle yorumlar.

Burada doğrudan “iyi-kötü” kelimeleri aranmasa da değer yargısı çatışır.

Benzer biçimde “eleştiri yapıcıdır” ile “eleştiri bütünüyle yıkıcıdır” cümleleri aynı eleştiri anlayışı için söylenmişse çelişir; fakat farklı eleştiri türlerinden söz ediyorsa yalnızca ayrım yapılmış olabilir.

Çelişkiyi benzerlikten ve karşıt anlamlı sözcüklerden ayırmak gerekir.

Zıt sözcüklerin bulunması her zaman çelişki oluşturmaz. “Kısa metinlerde yoğun anlatımı sever” ve “Uzun romanlarda ayrıntılı anlatımı tercih eder” cümleleri kısa-uzun karşıtlığı taşısa da farklı tür ve koşullardan söz ettiği için çelişmeyebilir.

Buna karşılık zıt sözcük bulunmayan cümleler de çelişebilir. “Toplantı herkesin katılımıyla yapıldı” ve “Toplantıda bazı üyeler bulunmadı” cümlelerinde yüzeyde doğrudan zıt kelime azdır; fakat “herkes” ile “bazı üyeler bulunmadı” bilgisi aynı toplantı için bağdaşmaz.

Sınavda uygulanacak işlem basittir ama titizlik ister.

Önce iki cümlenin ortak konusunu yazıya dökmeden zihinde belirlemek gerekir.

Ardından her cümlenin yargısı sadeleştirilir: ne var, ne yok, ne gerçekleşti, ne gerçekleşmedi, neye bağlandı, hangi koşulda söylendi?

Sonra “Bu iki yargı aynı anda doğru olabilir mi?” sorusu sorulur.

Cevap evetse çelişki yoktur; cevap hayırsa anlamca çelişen cümleler bulunmuştur.

Bu soru özellikle “bazen, çoğu kez, yalnız, ancak, artık, hiçbir, tümü” gibi küçük sözcükleri kaçırmama alışkanlığı kazandırır.

Anlamca çelişen cümlelerde en yaygın tuzak, her farklılığı çelişki sanmaktır. “Bir sanatçı gelenekten yararlanır” ile “Bir başka sanatçı geleneği reddeder” cümleleri farklı sanatçılardan söz ediyorsa çelişmez. “Sanatçı kimi eserlerinde gelenekten yararlanır, kimi eserlerinde yenilikçi bir yol izler” cümlesi de kendi içinde tutarlı olabilir.

Çelişki, aynı sanatçı, aynı eser kümesi, aynı dönem veya aynı koşul için iki dışlayıcı hüküm kurulduğunda doğar.

Bu ayrım yapılmadan verilen cevaplar genellikle kapsam tuzağına düşer.

Sonuçta bu konu, mantık denetimiyle anlam okumasını birleştirir.

Öğrenci zıt kelime aramaya odaklanırsa bazı doğru çelişkileri kaçırır ve bazı farklılıkları yanlışlıkla çelişki sayar.

Sağlam çözüm, cümleleri konu, zaman, kapsam, koşul, neden ve değer yargısı açısından aynı zemine koymaktır.

Aynı zeminde iki yargı birbirini dışlıyorsa anlamca çelişme vardır; farklı zeminlerde söylenmiş iki yargı ise ancak farklılık gösterir.

KPSS’de beklenen dikkat tam olarak bu ayrımı yapabilmektir.

Anlamca çelişme sorularında öğrencinin dikkat etmesi gereken bir başka nokta, cümlenin olasılık mı kesinlik mi bildirdiğidir. “Bu uygulama bazı sorunları azaltabilir” cümlesi ihtimal ve sınırlı katkı bildirir. “Bu uygulama sorunları hiçbir biçimde azaltmaz” cümlesi aynı uygulama için kesin ret kurarsa çelişki oluşur.

Fakat “Bu uygulama bütün sorunları çözmez” cümlesi ilk cümleyle çelişmeyebilir; çünkü bir cümle bazı sorunların azalabileceğini, diğeri tüm sorunların çözülmeyeceğini söyler.

İki yargı aynı anda doğru olabilir.

Bu nedenle olasılık, kesinlik ve kapsam birlikte değerlendirilmelidir.

Karşılaştırmalı cümlelerde de çelişki örtükleşir. “Yeni baskı, önceki baskıya göre daha anlaşılırdır” cümlesi ile “Yeni baskı, önceki baskıdan daha karışıktır” cümlesi aynı ölçüt için söylenmişse bağdaşmaz.

Ancak biri anlatım açıklığını, diğeri örneklerin yoğunluğunu değerlendiriyorsa çelişki kesin olmayabilir.

Öğrenci, karşılaştırmanın hangi özellik üzerinden yapıldığını belirlemelidir.

Aynı iki varlık karşılaştırılsa bile ölçüt değiştiğinde cümleler çelişmek yerine farklı yönlerden değerlendirme yapabilir.

Bu başlıkta geçerli çerçeve, formel hukuk değil anlam mantığıdır.