Düşünceyi Geliştirme Yolları Konu Anlatımı

Düşünceyi geliştirme yolları, bir paragrafta yazarın ana düşünceyi daha anlaşılır, daha etkili ve daha inandırıcı hâle getirmek için başvurduğu anlatım araçlarıdır.

Bu yollar metnin asıl yazılış amacıyla karıştırılmamalıdır.

Anlatım biçimi, metnin temel amacını gösterir: bilgi vermek, düşünceyi savunmak, olay aktarmak veya izlenim oluşturmak.

Düşünceyi geliştirme yolları ise bu amacın içinde çalışan destek mekanizmalarıdır.

Yazar açıklayıcı bir metinde kavramı tanımlayabilir, örnek verebilir, iki durumu karşılaştırabilir.

Tartışmacı bir metinde karşı görüşü çürütürken tanık gösterebilir veya sayısal veriye yaslanabilir.

Öyküleyici ve betimleyici metinlerde bile karşılaştırma, benzetme, kişileştirme ya da duyusal ayrıntılar görülebilir.

Bu nedenle sınavda önce “metin ne yapmak istiyor” sorusu, sonra “bu düşünce hangi araçlarla güçlendirilmiş” sorusu sorulmalıdır.

Bu konunun sınav çerçevesi özellikle seçenek okuma becerisine dayanır.

KPSS’de soru kökü çoğu zaman “bu parçanın anlatımıyla ilgili olarak hangisi söylenemez”, “hangisine başvurulmamıştır” ya da “hangisi yoktur” biçiminde olumsuz kurulabilir.

Böyle bir kökte seçenekler yalnız dört anlatım biçiminden oluşmayabilir.

Karşılaştırma, örnekleme, tanımlama, öznel yargı, mecaz, sayısal veri, kişileştirme, niteleyici sözcük, duyusal ayrıntı, farklı cümle türleri ve neden sonuç ilişkisi aynı soru içinde seçenekleşebilir.

Bu yüzden “anlatım” sözcüğünü görünce yalnız açıklayıcı, tartışmacı, öyküleyici ve betimleyici başlıklarına bakmak eksik kalır.

Düşünceyi geliştirme yolları, anlatım sorularının seçenek havuzunu genişleten başlıklardır.

Tanımlama bu yolların en temel olanlarından biridir.

Bir kavramın, varlığın veya kişinin belirgin özellikleriyle tanıtılmasıdır.

Metindeki cümle “bu nedir” veya “bu kimdir” sorusuna cevap veriyorsa tanımlama vardır.

Tanım cümlesi nesnel olmak zorunda değildir; yazar kavramı tarafsız bir dille de yorumlu bir dille de tanıtabilir.

Önemli olan, kavramın sınırının çizilmesidir.

Bu yönüyle tanımlama, açıklayıcı anlatımı sıkça destekler; çünkü okur bir konuyu anlamadan önce çoğu zaman o konunun ne olduğunu bilmek ister.

Paragraf sorularında tanım cümlesi ana düşünceye ve konuya da güçlü ipucu verebilir.

Karşılaştırma, en az iki unsur arasında ilişki kurar.

Bu ilişki benzerlik, farklılık veya üstünlük biçiminde olabilir.

İki yazar, iki dönem, iki eser, iki kavram, iki tutum veya iki durum yan yana getirilip aralarındaki bağ gösteriliyorsa karşılaştırmaya başvurulmuştur. “En” sözcüğü üstünlük anlamı nedeniyle güçlü bir işarettir; bağlaç görevindeki “ise” de iki yargıyı karşı karşıya getirebilir.

Fakat “göre”, “kadar” ve ayrılma eki gibi yapılar her zaman karşılaştırma yapmaz; bazen kişisel bakış, sebep veya başka bir anlam taşıyabilir.

Bu nedenle ipucu sözcük yakalandıktan sonra iki unsurun gerçekten birlikte değerlendirilip değerlendirilmediği kontrol edilmelidir.

Örnekleme, genel veya soyut düşüncenin somutlaştırılmasıdır.

Yazar bir yargıyı ortaya koyar, ardından okurun zihninde bu yargının karşılığını belirginleştirecek kişi, eser, olay, durum veya nesneler verir. “Örneğin”, “mesela”, “söz gelimi” gibi ifadeler doğrudan haberci olabilir, ancak örnekleme yalnız bu sözlerle kurulmaz.

Önce “genel yargı nedir” bulunur, sonra verilen somut parçanın bu yargıyı açıklayıp açıklamadığına bakılır.

Bir kavramdan sonra onun türlerinin, bir yazı türünden sonra o türdeki eserlerin, bir alışkanlıktan sonra günlük davranışların verilmesi örnekleme mantığına girer.

Burada amaç kanun maddesi gibi zorunlu biçim değil, düşünceyi görünür kılan işlevdir.

Sayısal veriler ve tanık gösterme, düşünceyi desteklemenin kanıt yönü güçlü yollarıdır.

Sayısal veri, oran, miktar, yıl, araştırma sonucu veya ölçülebilir bilgi kullanarak anlatıma nesnellik havası kazandırır.

Ancak her sayı otomatik olarak güçlü kanıt sayılmaz; metinde düşünceyi destekleme işlevi görmelidir.

Tanık gösterme ise alanında bilinen, sözüne değer verilen bir kişinin görüşünü kullanmaktır.

Buradaki sınav tuzağı, yalnız isim anmayı tanık gösterme sanmaktır.

Bir kişinin adı geçiyor ama düşünce o kişinin sözüyle desteklenmiyorsa tanık gösterme yoktur.

Alıntı, görüş veya belirgin bir söz desteği aranır.

Benzetme, kişileştirme, mecaz ve duyusal ayrıntılar daha çok anlatımın etki ve canlılık yönünü güçlendirir.

Benzetmede zayıf görülen bir unsur daha güçlü veya bilinen bir unsur aracılığıyla açıklanır.

Kişileştirmede insan dışı bir varlığa insan özelliği yüklenir.

Mecazda sözcük gerçek anlamının dışına çıkarak yeni bir anlam alanı oluşturur.

Duyusal ayrıntılar ise okurun görme, işitme, koklama, tatma veya dokunma algısına seslenir.

Bu başlıklar sözcükte anlam, cümlede anlam ve anlatım özellikleriyle bağlantılıdır; bu yüzden anlatım sorularında seçenek olarak karşımıza çıkmaları doğaldır.

Düşünceyi geliştirme yollarının prosedürü, seçenekleri işlevlerine göre okumaktır.

Önce soru kökündeki olumlu veya olumsuz yön belirlenir.

Sonra metnin bütünü hızlıca amacına göre değerlendirilir.

Ardından seçeneklerdeki her yol için metinde kanıt aranır.

Tanımlama için kavramın ne olduğuna, karşılaştırma için iki unsur arasındaki ilişkiye, örnekleme için genel düşünceyi somutlayan parçalara, sayısal veri için ölçülebilir desteğe, tanık gösterme için güvenilir söze bakılır.

Bir yolun adı seçeneklerde geçiyor diye metinde aranacak şey kelimenin kendisi değildir; o yolun yaptığı iştir.

Sınav tuzakları çoğunlukla bu işlev kontrolünü atlamaktan doğar. “Gibi” sözcüğü bazen benzetme, bazen örnekleme, bazen sıradan karşılaştırma içinde olabilir. “En” genellikle karşılaştırma verir ama “en belirgin özellik” gibi kullanımda bile metnin ana anlatım biçimini değil, cümledeki destekleyici ilişkiyi gösterir.

Bir paragraf açıklayıcı anlatımla kurulmuşken içinde karşılaştırma bulunabilir; bu durum anlatım biçimini değiştirmez.

Aynı şekilde tek bir örnek cümlesi metnin bütününü örnekleyici bir anlatım biçimine dönüştürmez, çünkü örnekleme anlatım biçimi değil düşünceyi geliştirme yoludur.

Doğru cevap, metindeki aracın düşünceye ne kattığını görerek bulunur.

Bu başlıkların birlikte görülmesi istisna değil, beklenen durumdur.

Bir paragraf önce kavramı tanımlar, sonra iki örneği karşılaştırır, ardından bir örnekle düşünceyi somutlaştırabilir.

Böyle bir metinde birden fazla yol bulunduğu için seçeneklerin hepsi ayrı ayrı denetlenir.

Sınavda “hangisine yer verilmemiştir” sorusu gelirse, var olan yolları işaretleyip geriye kalanı bulmak daha güvenlidir. “Hangisi ağır basmaktadır” sorusu gelirse, tek bir cümlenin değil metnin bütününün hangi araçla yürüdüğü aranır.