Yansıma Sözcükler Konu Anlatımı

Yansıma sözcükler, dilin dış dünyadaki sesleri taklit ederek veya çağrıştırarak söze dönüştürmesiyle oluşur.

İnsan kulağı bir kapının gıcırdamasını, suyun akışını, bir nesnenin düşüşünü, hayvanların çıkardığı sesleri ya da insan bedeninden gelen sesleri algılar; dil de bu sesleri kendi ses düzeni içinde kelimeleştirir.

Bu nedenle yansıma sözcüklerde anlamın merkezi, duyulan sese dayanır.

Sözcük bir varlığın adını doğrudan vermekten çok, o varlıktan çıkan sesi hatırlatır.

Yansıma sözcüklerin en belirgin özelliği işitme duyusuyla bağlantılı olmalarıdır.

Çıt, pat, tak, tıkır, şırıl, horul, gürül, fış gibi örneklerde sözcük biçimi bir ses etkisi uyandırır.

Bu sesler bire bir fiziksel sesin aynısı değildir; çünkü dil, gerçek sesi alfabedeki seslerle yaklaşık olarak temsil eder.

Yine de kelime duyulduğunda zihinde bir ses izlenimi oluşur.

Bu izlenim yoksa, yalnızca biçim benzerliği yansıma saymak için yeterli değildir.

Bu konuda ilk dikkat edilmesi gereken nokta, yansıma köklerin çoğu zaman isim kökü kabul edilmesidir.

Çünkü çıt, tıkır, horul, şırıl gibi biçimler tek başına bir eylem çekimi değil, sesin adı gibi kullanılır.

Ardından bu köklere yapım ekleri gelerek yeni sözcükler oluşturabilir.

Tıkır sözcüğünden tıkırtı, şırıl sözcüğünden şırıltı, horul sözcüğünden horultu gibi isimler türeyebilir.

Aynı mantıkla bazı yansıma köklerden fiiller de kurulabilir; fışkırmak veya parıldamak gibi kullanımlarda kök, ek yardımıyla eylem alanına taşınır.

Yansıma sözcükler yalnızca çocukça ses taklitleri değildir; Türkçenin anlatım gücünü artıran işlek bir söz varlığıdır.

Bir metinde yağmurun şıpırtısından, yaprakların hışırtısından, kapının gıcırtısından, makinenin uğultusundan söz edildiğinde okuyucu yalnız bilgi almaz, sesi zihninde canlandırır.

Bu sözcükler anlatımı somutlaştırır ve sahneyi duyulur hale getirir.

Bu yüzden yansıma sözcükler hem anlam bilgisi hem de yapım ekleri açısından önem taşır.

Sınav açısından iki ayrı dikkat alanı vardır.

Birincisi, kelimenin gerçekten yansıma olup olmadığını ayırt etmektir.

Her tekrar, her sert ses veya her kısa hece yansıma değildir.

Bir sözcüğün yansıma olabilmesi için işitilebilir bir sesle anlam bağı kurması gerekir.

Örneğin bir renk adı, bir nesne adı ya da tarihî olarak başka kökten gelen bir kelime sırf kulağa benzer geldiği için yansıma kabul edilmez.

Öğrenci, kelimeyi okuduğunda hangi sesi hatırlattığını sorabilmelidir.

İkinci dikkat alanı, yansıma kökten türeyen sözcüklerin yapısını görmektir.

Yapım ekleri, eklendikleri sözcüğün anlamını değiştirebilir, yeni bir isim veya fiil oluşturabilir.

Yansıma kök bir ek aldığında artık yalnız ham ses taklidi olarak kalmaz; bir sesin sonucu, sürekliliği, niteliği veya o sesi çıkarma eylemi anlatılabilir.

Tıkırtı sözcüğü yalnız tık sesini değil, tekrarlanan veya duyulan bir ses olayını bildirir.

Fısıldamak, parıldamak, hışırdamak gibi kullanımlarda ise ses veya ışık çağrışımı eylemleşmiş olur.

Yansıma sözcüklerde biçim ve anlam birlikte değerlendirilmelidir.

Sadece köke bakmak yetmez; cümlede sözcüğün ne anlattığı da önemlidir.

Çıt çıkmadı ifadesinde çıt doğrudan sesin adıdır.

Çıtırtı duyuldu ifadesinde sesin varlığı isimleşmiş biçimde aktarılır.

Kapı gıcırdadı ifadesinde ses çıkarma eylemi anlatılır.

Bu örneklerde ortak nokta, hepsinin işitilebilir bir karşılığa dayanmasıdır.

Ancak kelime ses çağrışımından uzaklaşıp bambaşka bir anlam kazanmışsa, yansıma değerlendirmesi daha dikkatli yapılmalıdır.

Öğrencilerin karıştırdığı bir başka nokta, yansıma sözcüklerin her zaman doğadan gelmek zorunda sanılmasıdır.

Doğa sesleri önemli bir kaynaktır; suyun şırıltısı, rüzgarın uğultusu, gök gürültüsü buna örnektir.

Fakat insan, hayvan, eşya ve makine sesleri de yansıma sözcüklere kaynak olabilir.

Horultu insan bedeninden, miyav hayvandan, tıkırtı nesneden, vızıltı bir canlıdan veya araçtan gelebilir.

Kaynak değişebilir; belirleyici olan yine duyulan sestir.

Yansıma köklerin ek alması, onları yapım bilgisiyle de ilişkilendirir.

Bir soruda altı çizili ekin işlevi soruluyorsa, önce kökün isim mi fiil mi olduğuna bakmak gerekir.

Yansıma kök isim gibi değerlendiriliyorsa ve ekten sonra fiil oluşuyorsa isimden fiil yapım eki söz konusu olabilir.

Eğer yeni bir isim oluşuyorsa isimden isim yapım eki düşünülebilir.

Bu nedenle konu, yalnız anlamı tanımakla sınırlı değildir; türemiş sözcüğün yapısını da okumayı gerektirir.

Sonuç olarak yansıma sözcük, sesin dile dönüşmüş biçimidir.

Kelime gerçek hayatta işitilen bir sesi çağrıştırıyor, bu ses dilin sesleriyle temsil ediliyor ve gerektiğinde eklerle yeni sözcükler oluşturuyorsa yansıma alanına girer.

Çözümde önce ses bağı aranmalı, sonra kök ve ek ilişkisi değerlendirilmelidir.

Böyle yapıldığında hem yansıma olanla olmayan ayrılır hem de yansıma kökten türemiş sözcüklerin sınavdaki yapısal değeri daha açık görülür.

Yansıma sözcüklerde öğrenmeyi kolaylaştıran bir başka ölçüt, kelimenin duyusal sahne kurup kurmadığıdır.

Bir metinde hışırtı geçtiğinde okur yaprak, kumaş veya benzeri bir yüzeyden çıkan sürtünme sesini hisseder.

Şırıltı suyun akışını, vızıltı ince ve sürekli bir sesi, gürültü yoğun ve rahatsız edici bir ses alanını çağrıştırır.

Bu çağrışım, sözcüğün yalnız anlamını değil anlatımdaki görevini de belirler.

Sınavda bir sözcüğün metne canlılık kattığı, duyulara seslendiği ya da işitsel ayrıntı verdiği söylenirse yansıma sözcükler bu değerlendirmenin parçası olabilir.

Yansıma ile ikileme ilişkisine de dikkat etmek gerekir.

Şırıl şırıl, tıkır tıkır, gümbür gümbür gibi kullanımlarda hem yansıma kök hem de ikileme yapısı görülebilir.

Bu durumda sözcüklerin iki özelliği bir arada taşıması mümkündür.

Soru hangi özelliği soruyorsa ona göre cevap verilmelidir.

Eğer oluşum yolu ve ses taklidi soruluyorsa yansıma yönü, iki sözcüğün birlikte pekiştirme veya süreklilik kurması soruluyorsa ikileme yönü öne çıkar.

Tek bir örneğin birden fazla dil bilgisel değeri olabileceğini bilmek, seçenekler arasında panik yapmayı engeller.

Yansıma sözcüklerin yazımı ve eklenmesi de anlamı etkileyebilir.

Bazı yansıma kökler ek aldığında araya yardımcı sesler girebilir, ünlü veya ünsüz değişmeleri görülebilir, konuşma dilindeki sesleniş yazıda farklı biçimlere bağlanabilir.

Bu ayrıntılar her zaman ezber konusu değildir; asıl mesele kökün ses çağrışımını koruyup korumadığıdır.

Öğrenci, ekleri tek tek listelemek yerine kökten sonra oluşan yeni sözcüğün neye dönüştüğünü izlemelidir.

Sesin adı mı oluştu, ses çıkarma eylemi mi doğdu, yoksa sesin niteliğini bildiren başka bir isim mi kuruldu?

Bu sorular yapım eki sorularında da yol gösterir.

Olumsuz örnek düşünmek de ayrımı keskinleştirir.

Bir kelime kulağa sert geliyor diye yansıma olmaz; gerçek hayatta duyulan belirli bir sesi temsil etmelidir.

Aynı şekilde her doğa ile ilgili sözcük yansıma değildir.