Durum Fiileri Konu Anlatımı

Durum fiilleri, fiilin anlamına göre sınıflandırılmasında öznenin bir hâlini, davranışını veya özne üzerinde kalan eylemi bildiren fiillerdir.

Fiiller iş, oluş ve durum bildirebilir; durum fiillerinde bir nesne üzerinde yapılan belirgin işlem yoktur.

Çocuk uyudu, yolcu oturdu, öğretmen bekledi, herkes güldü, adam sustu cümlelerinde eylemler gerçek birer fiildir; fakat özne bu eylemi başka bir varlığa aktarmamaktadır.

Uyumak, oturmak, beklemek, gülmek ve susmak, cümlede öznenin içinde bulunduğu durumu veya özneye ait davranışı gösterir.

Bu nedenle durum fiilleri yalnızca “hareketsiz fiiller” diye düşünülmemelidir; önemli olan eylemin bir nesneye yönelip yönelmediğidir.

Durum fiillerini tanımada en pratik ölçüt “neyi, kimi?” sorusudur. “Öğrenci kitabı okudu” cümlesinde “neyi okudu?” sorusu “kitabı” cevabını verir; okuma eylemi nesneye yönelmiştir. “Öğrenci uyudu” cümlesinde “neyi uyudu?” sorusu doğal bir cevap üretmez.

Uyuma eylemi öğrencinin kendi durumudur.

Benzer biçimde “çocuk ağladı” cümlesinde ağlama eyleminden etkilenen ayrı bir nesne yoktur.

Ancak bu test körü körüne uygulanmamalıdır.

Bazı fiiller bağlama göre nesne alabilir veya anlam alanı değişebilir.

Bu yüzden soru çözümünde önce cümledeki fiil bulunmalı, sonra eylemden etkilenen ayrı bir varlık olup olmadığı kontrol edilmelidir.

İş fiilleriyle karşılaştırma durum fiilini netleştirir.

İş fiilinde özne, bir nesne üzerinde okuma, yazma, taşıma, kırma, çizme, temizleme gibi bir eylem gerçekleştirir.

Bu tür fiiller çoğu zaman “neyi, kimi?” sorularına cevap verir. “Mektubu yazdı” cümlesinde yazılan şey mektuptur; “camı kırdı” cümlesinde kırılan şey camdır.

Durum fiilinde ise öznenin yaptığı davranış dışarıdaki bir nesne üzerinde bu tür bir sonuç doğurmaz. “Adam koştu” cümlesinde hareket vardır; fakat koşma eylemi bir nesneye yapılmaz.

Bu nedenle durum fiilleri, hareketin azlığına göre değil, nesneyle kurulan anlam ilişkisine göre değerlendirilmelidir.

Oluş fiilleriyle ayrım sınavda daha fazla dikkat ister.

Oluş fiilleri öznenin zaman içinde değişmesini anlatır.

Sararmak, büyümek, yaşlanmak, paslanmak ve solmak gibi fiillerde özne önceki durumundan başka bir duruma geçer.

Durum fiillerinde böyle bir nitelik değişimi şart değildir. “Çocuk uyudu” cümlesinde çocuk uyku hâlindedir; “çocuk büyüdü” cümlesinde çocuk gelişim bakımından değişmiştir. “Kapı kapalı durdu” örneğinde durmak hâli anlatır; “kapı eskidi” örneğinde eskime bir oluş sürecidir.

Bu nedenle nesne almama iki grupta da görülebilir; durum ile oluşu ayıran ölçüt, değişim sürecinin fiilin merkezinde bulunup bulunmamasıdır.

Durum fiilleri bazen hareketli göründüğü için adayları yanıltır.

Koşmak, yürümek, gülmek, ağlamak, titremek gibi fiillerde gözle görülen bir hareket olabilir.

Buna rağmen cümlede ayrı bir nesne yoksa fiil durum bildirir. “Çocuk parkta koştu” cümlesinde koşulan bir nesne yoktur; park yer tamlayıcısıdır, nesne değildir. “Saatlerce yürüdük” cümlesinde de yürüyüş eylemi özneyle sınırlıdır.

Bu ayrım, “hareket bildiren her sözcük iş fiilidir” ezberini bozar.

Fiilin anlam türü için hareketin varlığı değil, eylemin yöneldiği ayrı bir varlık bulunup bulunmadığı incelenmelidir.

Durum fiilleri çekim ekleri aldığında durum anlamını korur. “Bekliyorum, oturacaklar, uyumadık, susmalıydı, güldünüz” biçimlerinde kip, kişi, olumsuzluk veya birleşik zaman ekleri bulunabilir.

Bu ekler fiilin ne zaman gerçekleştiğini, hangi tasarlama değeri taşıdığını veya kim tarafından yapıldığını gösterir; anlam türünü doğrudan değiştirmez. “Bekleyeceğiz” gelecek zaman ve birinci çoğul kişiyle çekimlenmiştir; buna rağmen beklemek hâlâ durum fiilidir.

Sınavda fiil çekim eklerini görüp anlam sınıflamasını bırakmak yanlış olur.

Önce kök veya gövdenin cümledeki anlamı, sonra aldığı çekim unsurları ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bazı durum fiilleri bağlama göre farklı yorumlanabilir. “Güldü” çoğu zaman durum fiilidir; fakat “bana güldü” cümlesinde “bana” yönelme eki almış dolaylı tümleçtir, nesne değildir.

Bu cümle de iş fiiline dönüşmez. “Yola baktı” örneğinde ise “bakmak” çoğu bağlamda durum fiili kabul edilse de “neye baktı?” sorusu yönelme ekli tümleç verir; doğrudan nesne ilişkisi yine yoktur.

Bu tür örnekler, fiili yalnızca yanındaki sözcüğe bakarak değil, cümlenin öğe ilişkisi içinde değerlendirmek gerektiğini gösterir.

Durum fiilleriyle geçişlilik arasında yakın ilişki vardır ama bu ilişki birebir konu eşitliği değildir.

Geçişlilik, fiilin nesne alabilme özelliğini anlatan çatı konusudur; durum ise fiilin anlam türüdür.

Çoğu durum fiili geçişsizdir, çünkü nesneye yönelmez.

Yine de KPSS’de bu iki terim aynı seçenek içinde kullanılabilir ve adaydan başlıkları karıştırmaması beklenir. “Uyudu” için durum fiili demek anlam sınıflaması, geçişsiz demek çatı bilgisidir.

Aynı fiil üzerinden iki ayrı dil bilgisi düzeyi sorulabilir.

Bu nedenle soru kökü “anlamına göre fiil” diyorsa iş, oluş, durum; “nesne alıp almamasına göre” diyorsa geçişli, geçişsiz ayrımı düşünülmelidir.

Durum fiillerinde yer, zaman ve hâl bildiren tamamlayıcılar bulunabilir; bunlar fiili iş fiiline çevirmeyebilir. “Evde oturdu” cümlesindeki “evde” yer bildirir. “Sabaha kadar bekledi” cümlesindeki söz grubu zaman sınırı kurar. “Sessizce ağladı” cümlesindeki zarf, ağlama biçimini gösterir.

Bu unsurlar cümleyi genişletir ama eylemin nesneye yönelmesini sağlamaz.

Öğrenciler özellikle “parkta koştu, saatlerce bekledi, ona güldü” gibi örneklerde fiilden sonra gelen her sözü nesne sanabilir.

Oysa nesne, “neyi, kimi?” sorularına yalın ya da belirtme durumuyla cevap veren ögedir.

Yönelme, bulunma ve ayrılma ekli sözler çoğu zaman dolaylı tümleçtir.

Durum fiillerinin olumsuz ve soru biçimleri de aynı mantıkla değerlendirilir. “Uyumadı” cümlesinde eylemin gerçekleşmediği söylenir; ama fiilin anlam türü değişmez. “Bekliyor musunuz?” biçiminde soru eki vardır; bekleme hâlâ özneyle sınırlı bir eylemdir. “Gülmeyeceklerdi” birleşik zamanlı ve olumsuz bir çekim olabilir; buna rağmen gülmek nesneye yönelmediği sürece durum fiili olarak kalır.

Bu ayrıntı, uzun çekimli fiillerde adayın yalnız sona bakarak hüküm vermesini engeller.

Çekim ekleri yargının zamanını, kişisini ve olumluluk durumunu düzenler; anlamına göre fiil sınıfı ise fiilin cümlede kurduğu temel ilişkiye dayanır.

KPSS tuzaklarında adaydan çoğunlukla iş, oluş ve durum fiillerini aynı seçenek kümesinde ayırması istenir.