Sesler Konu Anlatımı

Sesler konusunu bu ders çerçevesinde ünlülerin oluşumu ve ünlü uyumları üzerinden düşünmek gerekir.

Ünlüler, oluşurken herhangi bir engele takılmadan çıkarılan seslerdir.

Bu yüzden ünlüleri anlamanın yolu yalnız adlarını saymak değil, onları çıkarırken dilin, dudakların ve çenenin nasıl konumlandığını fark etmektir.

Ünlülerin bu üç yönden değerlendirilmesi, büyük ve küçük ünlü uyumunun mantığını kurar.

Dilin önde ya da arkada durması incelik ve kalınlık ayrımını, dudakların düz ya da yuvarlak biçim alması düzlük ve yuvarlaklık ayrımını, çenenin açıklık derecesi de genişlik ve darlık ayrımını verir.

Böyle bakıldığında sesler başlığı, tablo ezberinden çok söyleyiş hareketini anlama işidir.

Dil bakımından yapılan ayrım büyük ünlü uyumunun temelidir.

Dil önde durduğunda çıkan ünlüler ince ünlülerdir: e, i, ö, ü. Dil arkada durduğunda çıkan ünlüler kalın ünlülerdir: a, ı, o, u. Büyük ünlü uyumu bu nedenle dil uyumu diye düşünülür.

Bir kelimenin ilk hecesinde ince ünlü varsa sonraki hecelerde de ince ünlü beklenir; ilk hecede kalın ünlü varsa sonraki hecelerde de kalın ünlü beklenir.

Buradaki dikkat noktası, sözcüğün bütününün incelik-kalınlık bakımından kontrol edilmesidir.

Kalınlık, incelik, gözlükçü, koruyucu gibi örneklerde heceler aynı kalınlık ya da incelik çizgisini sürdürdüğünde büyük ünlü uyumunun sağlandığı görülür.

Dudak bakımından yapılan ayrım küçük ünlü uyumuna kapı açar.

A, e, ı, i söylenirken dudaklar düz bir görünüm alır; o, ö, u, ü söylenirken dudaklar yuvarlaklaşır.

Bu nedenle küçük ünlü uyumu dudak uyumu olarak düşünülebilir.

Küçük ünlü uyumu büyük ünlü uyumu gibi tüm sözcüğü tek hamlede değerlendirmez; komşu hecelerin ünlüleri arasındaki ilişkiye bakar.

Bir hecedeki ünlünün hemen sonraki heceyle uyumu önemlidir.

İlk hece ikinciyle, ikinci hece hem birinciyle hem üçüncüyle ilişki kurar.

Bu yüzden uzun sözcüklerde her komşu bağlantı ayrı ayrı kontrol edilir.

Küçük ünlü uyumunun pratik kuralı, önceki hecede hangi ünlünün bulunduğuna göre sonraki hecede hangi ünlünün gelebileceğini görmektir.

Önceki hecede a, e, ı, i gibi düz ünlülerden biri varsa sonraki hecede yine a, e, ı, i çizgisinden bir ünlü beklenir.

Önceki hecede o, ö, u, ü gibi yuvarlak ünlülerden biri varsa sonraki hecede a, e, u, ü gelebilir.

Burada o ve ö seslerinin Türkçede özellikle ilk hecede görülmesi gerektiği vurgulanır; ikinci ve sonraki hecelerde o ya da ö görülmesi sözcüğün Türkçe olup olmadığı konusunda uyarı işareti sayılır.

Koro, otobüs, radyo gibi örneklerde bu durum küçük ünlü uyumu açısından dikkat çeker.

Çene bakımından yapılan geniş-dar ayrımı da ünlüyü tanımayı tamamlar.

A, e, o, ö söylenirken çene açısı daha geniştir; ı, i, u, ü söylenirken çene daha dardır.

Bu ayrım dersin ana odağı olan ünlü uyumlarını doğrudan tek başına açıklamaz, fakat ünlülerin nasıl oluştuğunu zihinde somutlaştırır.

Öğrenci a ile e seslerinde açıklığın arttığını, ı ile i seslerinde dar bir konumun yeterli olduğunu, o ile ö seslerinde açıklıkla birlikte yuvarlaklığın da bulunduğunu, u ile ü seslerinde ise yuvarlaklığın daha dar bir çene açıklığıyla birleştiğini fark ettiğinde ünlüleri ezber listesi olmaktan çıkarır.

Büyük ünlü uyumunda kural dışılık iki yolla ortaya çıkabilir.

Bazen sözcüğün kendisi zaman içinde değişerek uyum dışı görünür, bazen de ek kendi biçimiyle eklendiği sözcükte uyum dışılık oluşturur.

Anne, elma, hangi, kardeş, şişman gibi örnekler bu mantıkla değerlendirilir; bu sözcükler yalnız uyum dışı göründükleri için Türkçe dışı sayılmaz.

Eklerde de benzer bir dikkat gerekir. -yor, -ken, -ki, -ımtırak, -gil, -leyin gibi ekler bazı kullanımlarda büyük ünlü uyumuna aykırı görüntü oluşturabilir.

Gelirken uyumlu görünebilirken koşarken uyumsuz görünür; çiçekteki uyumlu, halamdaki uyumsuz olabilir.

Sınavda önemli olan, uyumsuzluğu gördüğünde bunu kuralın istisnası olarak yorumlayabilmektir.

Küçük ünlü uyumunda da yalnız ilk bakışa güvenmemek gerekir.

Kalınlık sözcüğünde a’dan sonra ı, ı’dan sonra ı geldiği için komşu heceler uyumludur.

Kovalamaca gibi bir sözcükte o’dan sonra a, a’dan sonra a, a’dan sonra a, a’dan sonra ı ilişkileri tek tek kontrol edilir.

İnceletici sözcüğünde i’den sonra e, e’den sonra i, i’den sonra i bağlantıları değerlendirilir.

Gözlemci örneğinde ö’den sonra e, e’den sonra i ilişkisi küçük ünlü uyumuna uygun görülür.

Bu yöntem, uzun sözcüklerde hangi heceye bakacağını karıştırmayı engeller.

Küçük ünlü uyumu komşuluk düzenidir; uzaktaki ünlüye değil, yan yana gelen hecelerin ilişkisine bakılır.

Büyük ünlü uyumunu çözerken ilk heceye bakmak başlangıçtır, fakat karar sözcüğün tamamıyla ilgilidir.

İlk hecedeki ünlü kalınsa sonraki bütün hecelerde kalın ünlü, inceyse sonraki bütün hecelerde ince ünlü aranır.

Bu nedenle büyük ünlü uyumu, sözcüğün ses akışında tek bir dil konumunun sürüp sürmediğini gösterir.

Bir kelime uyuma uymadığında hemen yanlış yazılmış sayılmaz; dersin vurguladığı gibi bazı sözcükler tarihsel kullanım içinde kural dışı görünür, bazı ekler de getirildiği sözcükte uyumu bozabilir.

Soruda yapılacak iş, önce ünlüleri belirlemek, sonra onları ince-kalın bakımından sıralamak, ardından uyumsuzluğun kökten mi ekten mi geldiğini görmektir.

Küçük ünlü uyumunu çözerken ise aynı sözcüğü yan yana hece çiftleri gibi okumak gerekir.

Önce birinci ve ikinci heceye, sonra ikinci ve üçüncü heceye, sonra varsa üçüncü ve dördüncü heceye bakılır.

Düz ünlüden sonra düz çizgideki ünlülerin gelmesi, yuvarlak ünlüden sonra a, e, u, ü seçeneklerinin aranması bu kontrolü pratik hale getirir.

O ve ö seslerinin sonraki hecelerde görülmesi ayrıca dikkat çeker.

Bu yöntemle aday, yalnız kulağa güvenmek yerine her ünlüyü bulunduğu heceyle birlikte değerlendirir.

Sesler konusunun özü de budur: ünlünün hangi organ hareketiyle çıktığını bilmek ve bu bilgiyi uyum kontrolüne dönüştürmek.