Deyimler Konu Anlatımı

Deyim, bir dil topluluğunda yerleşmiş hâle gelen ve belli bir durumu kısa, canlı, çoğu zaman mecazlı biçimde anlatan söz kalıbıdır.

Deyimi oluşturan sözcükler tek tek bilinen anlamlara sahip olabilir; fakat deyim olarak kullanıldıklarında bütünün anlamı, parçaların basit toplamına indirgenemez.

Bu nedenle deyim bilgisi yalnızca kelime ezberi değildir.

Asıl mesele, söz grubunun hangi durum için kullanıldığını ve cümlede hangi etkiyi kurduğunu yakalamaktır.

Kaynak anlatımda deyimler, kalıplaşmış söz grupları içinde atasözleri ve ikilemelerle birlikte ele alınır.

Buradaki ana çerçeve, dilde herkesin ortak biçimde tanıdığı bazı kalıpların bulunmasıdır.

Deyim bu kalıplardan biridir.

Bir kişi beklemekten çok yorulduğunu anlatırken ağaç olmak deyimini kullanabilir; bu kullanımda kimse fiziksel olarak ağaca dönüşmez.

Söz grubu, beklemenin uzamasıyla oluşan bıkkınlığı ve hareketsiz kalma duygusunu etkili biçimde aktarır.

Deyimlerin en önemli koşullarından biri kalıplaşmış olmalarıdır.

Sözcüklerin yeri, seçimi ve genel biçimi dilde belli ölçüde sabitlenmiştir.

Elbette çekim ekleri, kişi ya da zaman bildiren unsurlar cümleye göre değişebilir; fakat deyimin çekirdek yapısı rastgele değiştirilemez.

Bir deyimi kendi kelimelerimizle tamamen yeniden kurduğumuzda artık aynı kalıptan uzaklaşabiliriz.

Bu özellik, deyimi kalıplaşmamış söz öbeklerinden ayırır.

Deyimler çoğunlukla mecazlıdır, fakat bu cümle dikkatle anlaşılmalıdır.

Bir deyimdeki her kelime tek tek mecaz olmak zorunda değildir.

Bazı deyimler daha açık, bazıları daha dolaylıdır.

Yine de deyimin bütün olarak verdiği anlam çoğu zaman gerçek anlam düzeyinin dışına taşar.

Bindiği dalı kesmek ifadesinde gerçek bir dalı kesme eyleminden çok, kişinin kendi yararına olan bir şeyi kendi davranışıyla zedelemesi anlatılır.

Böyle bir kullanımda somut görüntü, soyut bir davranış yargısına dönüşür.

Deyim ile atasözü ayrımı özellikle önemlidir.

Atasözü genellikle bir deneyim, düşünce, uyarı veya genel yargı bildirir.

Deyim ise daha çok bir durumu adlandırır, renklendirir veya etkili gösterir.

Bir söz, kişiye hayat dersi veren genel bir sonuç taşıyorsa atasözüne yaklaşır; bir kişinin hâlini, tavrını, davranışını veya duygusunu kısa bir kalıpla anlatıyorsa deyim yönü ağır basar.

Bu ayrım her zaman yalnızca uzunlukla yapılmaz.

Kısa bir cümle atasözü olabilir, birkaç sözcüklü bir yapı deyim olabilir.

Deyimlerin cümledeki görevi, anlatımı yoğunlaştırmaktır.

Can kulağıyla dinlemek dendiğinde dikkatli dinlemekten daha güçlü bir katılım, bütün ilgisini verme anlamı doğar.

Bu tür ifadeler, yalın açıklamaya göre daha canlıdır.

Ancak çözümde canlı anlatıma kapılıp deyimin hangi durumu karşıladığını unutmamak gerekir.

Soruda altı çizili deyim verilmişse önce cümlenin olayı, sonra kişinin tutumu ve duygu tonu belirlenmelidir.

Deyim sorularındaki çeldiriciler genellikle iki yoldan gelir.

Birincisi, deyimin içindeki somut kelimeleri gerçek anlamıyla açıklayan seçeneklerdir.

İkincisi, deyimle aynı duygu alanına yakın görünen fakat durumu tam karşılamayan seçeneklerdir.

Örneğin kişinin kendi zararına iş yapması ile yalnızca üzülmesi aynı şey değildir.

Deyim hangi davranışı görünür kılıyorsa seçenek de o davranışa denk düşmelidir.

Bu yüzden yalnızca çağrışım yeterli olmaz; bağlamdaki işlev doğrulanmalıdır.

Deyimler başka dillerde benzer görüntülerle de bulunabilir; fakat KPSS düzeyinde asıl aranan, Türkçedeki kalıbın ortak anlamını bilmek ve bağlamda doğru yorumlamaktır.

Bilinmeyen bir deyimle karşılaşıldığında paniğe gerek yoktur.

Sözcüklerin kurduğu somut sahne, cümlede anlatılan olay ve seçeneklerin yönü birlikte okunursa anlam çoğu zaman tahmin edilebilir.

Deyim çalışırken en sağlam yöntem, kalıbı tek başına ezberlemekle kalmayıp onu bir durum cümlesi içinde düşünmektir.

Deyimlerin önemli bir yönü de anlatıma ekonomik güç kazandırmasıdır.

Uzun uzun açıklanabilecek bir hâl, birkaç sözcüklük kalıpla aktarılabilir.

Birinin çok dikkatli dinlediğini söylemek mümkündür; fakat can kulağıyla dinlemek, dikkatin yanında içten katılımı ve yoğun ilgiyi de sezdirir.

Birinin beklemekten usanmasını uzun bir cümleyle anlatabiliriz; fakat ağaç olmak, bu usancı daha canlı ve ortak biçimde anlaşılır hâle getirir.

Deyimler bu yüzden hem kısa hem etkili anlatım araçlarıdır.

Deyimlerin kalıplaşmış olması, onların anlamının tamamen donuk olduğu anlamına gelmez.

Bir deyim farklı cümlelerde farklı kişi, zaman ve duygu tonlarıyla kullanılabilir.

Yine de temel durum anlamı korunur.

Konuşan kişi alaycı, öfkeli, üzüntülü ya da şakacı bir tonla aynı deyimi kullanabilir; fakat deyimin çekirdek anlamı değişmez.

Bu nedenle çözümde önce kalıbın ortak anlamı belirlenir, sonra bağlamın bu anlama kattığı özel ton okunur.

Deyimlerin bazıları cümle gibi görünür, bazıları ise söz öbeği biçimindedir.

Bu biçim farkı deyim olma niteliğini belirlemez.

Önemli olan, sözün dilde yerleşmiş ve belli bir durumu karşılayan bir kalıp hâline gelmesidir.

İki sözcükten oluşan bir yapı deyim olabilir; daha uzun bir ifade de deyim olabilir.

Bu yüzden sınavda deyimi tanımak için yalnızca uzunluğa ya da yüklem taşıyıp taşımadığına bakmak eksik kalır.

Deyim ile mecaz ilişkisi de ölçülü kurulmalıdır.

Deyimler çoğu kez mecazlıdır; çünkü somut bir görüntüyle soyut bir durumu anlatırlar.

Fakat deyimin amacı mecaz sanatını göstermek değil, iletiyi ortak bir kalıpla aktarmaktır.

Bir soruda deyimin anlamı isteniyorsa cevabın edebî süsü değil, durumu karşılaması gerekir.

Kişinin kendi yararına olan şeyi zedelemesi, bir şeyi dikkatle dinlemesi, beklemekten yorulması veya bir işi gereğinden fazla büyütmesi gibi durumlar açık biçimde belirlenmelidir.

Seçeneklerde deyim anlamını bozan küçük kaymalar sık görülür.

Bir seçenek duygu bakımından yakın olabilir ama davranış bakımından eksik kalabilir.

Başka bir seçenek deyimde geçen somut kelimeyi kullanarak gerçek anlam tuzağı kurabilir.

Bir diğeri atasözü gibi genel öğüt vererek deyimin durum bildirme özelliğini aşabilir.

Bu nedenle doğru yanıt, deyimin bağlamdaki özel durumu ile ortak kalıp anlamını aynı anda karşılamalıdır.

Deyim çalışırken tek tek anlam listeleri ezberlemek yararlı olabilir; fakat yeterli değildir.

Her deyim mutlaka bir olay veya kişi durumu içinde düşünülmelidir.

Kim ne yapıyor, konuşan bu davranışı nasıl değerlendiriyor, deyim hangi duygusal ağırlığı ekliyor?

Bu sorular yanıtlandığında bilinmeyen deyimlerde bile güçlü tahmin yapılabilir.