İçerik ve Üslup (Biçem) Bildiren Cümleler Konu Anlatımı

İçerik ve üslup ayrımı, cümle analizi sorularında bir metne iki farklı kapıdan bakmayı gerektirir.

İçerik, metnin ne anlattığıdır.

Bir romanda köy yaşamı, şehir yalnızlığı, savaşın insan üzerindeki etkisi, çocukluk anıları, bilimsel bir buluş ya da sanatçının toplumla ilişkisi anlatılıyorsa bunlar içerikle ilgilidir.

Üslup ise aynı malzemenin hangi dille, hangi söyleyişle, hangi anlatım tavrıyla verildiğidir.

Bir yazar Anadolu insanını anlatabilir; bunu yalın bir dille, şiirsel bir söyleyişle, mizahi bir tonla, uzun ve yoğun cümlelerle ya da konuşma diline yaklaşan bir anlatımla yapabilir.

Konu aynı kalsa bile üslup değiştiğinde okurun metni algılama biçimi değişir.

Bu yüzden içerik “ne?”, üslup “nasıl?” sorularıyla denetlenir.

İçeriğe yönelik cümlelerde çoğunlukla eserin konusu, işlediği olay, ele aldığı kişi, verdiği bilgi veya savunduğu düşünce öne çıkar. “Yazar, romanında göç eden ailelerin kentte yaşadığı uyum sorunlarını anlatır” cümlesi içerik bildirir.

Burada dilin sade olup olmadığı, cümlelerin uzunluğu, anlatımın coşkulu ya da duru oluşu söylenmemiştir.

Sadece eserin neyi konu aldığı belirtilmiştir. “Şair, dizelerinde çocukluk yıllarına duyduğu özlemi işler” cümlesi de içerik alanındadır.

İçerik cümlesi bazen doğrudan “konu”, “ele almak”, “işlemek”, “anlatmak”, “değinmek”, “söz etmek” gibi fiillerle kurulur.

Ancak kalıp sözcük aramak yerine cümlenin metnin malzemesine mi yöneldiğine bakmak daha güvenlidir.

Üslup ya da biçem cümlelerinde yazarın dili kullanma tarzı değerlendirilir. “Sanatçı kısa cümlelerle yoğun bir anlatım kurar” dendiğinde artık anlatılan şey konu değil, anlatma biçimidir. “Yazar, süsten uzak ve anlaşılır bir dil kullanır” cümlesi de üslup bildirir.

Akıcılık, duruluk, yalınlık, açıklık, yoğunluk, sanatlılık, içtenlik, alaycı ton, ağır dil, konuşma havası, mecazlı söyleyiş, betimleyici ayrıntı, devrik cümle kullanımı ve sözcük seçimi üslubun göstergeleridir.

Üslup, metnin okurda nasıl bir anlatım etkisi oluşturduğunu gösterir; fakat bu etki metnin konusundan ayrı değerlendirilmelidir.

Bir metin hüzünlü bir konuyu yalın dille anlatabilir ya da basit bir olayı oldukça sanatlı bir söyleyişle sunabilir.

Biçim, üsluptan ayrı ama ona komşu bir alandır.

Biçim daha çok metnin dış düzeni, türü ve yapısal kuruluşuyla ilgilidir.

Şiirde dize, ölçü, uyak düzeni; romanda bölümleme, bakış açısı, olay örgüsünün kuruluşu; tiyatroda perde ve sahne düzeni biçimsel özellikler arasında düşünülebilir.

Üslup ise bu biçim içinde kullanılan dilin karakteridir. “Eser üç bölümden oluşur” biçim bildirir. “Eser, konuşma diline yakın sıcak bir anlatımla kurulmuştur” üslup bildirir. “Eser, bir kasabada geçen aile çatışmasını konu alır” içerik bildirir.

Bu üç cümle aynı eser hakkında olabilir; fakat her biri farklı soruya cevap verir.

Sınavda seçeneklerin bu ayrımı adlandırması beklenebilir.

İçerik ile üslup bazen aynı cümlede birlikte bulunabilir. “Yazar, savaş yıllarında yaşanan yoksulluğu yalın ve sarsıcı bir dille anlatır” cümlesinde savaş yıllarındaki yoksulluk içeriktir; yalın ve sarsıcı dil ise üsluptur.

Böyle bir cümle için yalnızca içerik ya da yalnızca üslup denirse eksik değerlendirme yapılabilir.

Seçenek “hem içeriğe hem üsluba değinilmiştir” diyorsa bu tür çift yönlü cümleler aranmalıdır.

Adayın yapması gereken, cümledeki her bilgi parçasını ayrı ayrı etiketlemektir. “Neyi anlatıyor?” sorusunun cevabı varsa içerik, “nasıl anlatıyor?” sorusunun cevabı varsa üslup, “hangi tür veya dış düzenle kurulmuş?” sorusunun cevabı varsa biçim devreye girer.

Cümle analizi sorularında içerik seçenekleri bazen doğrudan cümlenin anlattığı düşünceyi yeniden ifade eder.

Verilen metinde bir cümle bedenin belirli unsurlardan oluştuğunu söylüyorsa seçenek “bedeni meydana getiren unsura değinilmiştir” biçiminde kurulabilir.

Burada soru, cümledeki anlam özelliğini değil, cümlenin içeriğini yoklar.

Aynı cümle için başka bir seçenek “bir saptamada bulunulmuştur” diyebilir; bu kez cümlenin anlam işlevi değerlendirilir.

Bu nedenle aday, seçenekten metne gitmeyi öğrenmelidir.

Seçenek “içerikten söz edilmiştir” diyorsa cümlenin ne hakkında bilgi verdiğini; “saptama yapılmıştır”, “olasılık belirtilmiştir”, “karşılaştırma vardır” diyorsa cümlenin anlam ilişkisini kontrol etmelidir.

Üslup cümlelerinde kullanılan sözcükler çoğu zaman dil ve anlatım niteliği taşır. “Açık”, “duruluk”, “yoğun”, “sade”, “süslü”, “akıcı”, “kesik”, “şiirsel”, “özlü”, “ağır”, “yerel söyleyiş”, “mizahi tavır”, “sert ton”, “samimi anlatım” gibi ifadeler okunduğunda üslup ihtimali artar.

Fakat her nitelik sözcüğü üslup değildir. “Yapıt, geniş bir dönemi konu alır” cümlesinde “geniş” sözcüğü konunun zaman kapsamını anlatır; dilin genişliğinden söz edilmez. “Yazar, geniş çağrışımlar yaratan imgeler kullanır” cümlesinde ise söyleyiş biçimi gündemdedir.

Bu yüzden nitelik bildiren sözcüklerin neye bağlandığı incelenmelidir.

Dil, anlatım, cümle, söyleyiş, söz varlığı, ton ve ifade biçimi üsluba açılan kapılardır.

İçerik cümleleri ile özet cümleleri de karıştırılabilir.

Bir cümle eserin tüm konusunu kısaca söylüyorsa içerik bildirir; fakat bu, metnin ana düşüncesiyle aynı şey olmayabilir.

İçerik “ne anlatılmış?” sorusuna, ana düşünce “asıl olarak ne savunulmuş?” sorusuna cevap verir.

Bir makale çevre kirliliğini anlatabilir; bu içeriktir.

Makalenin asıl yargısı “bireysel alışkanlıklar değişmeden çevre sorunları çözülemez” olabilir; bu ana düşüncedir.

Üslup ise makalenin bilimsel verilerle mi, duygusal örneklerle mi, alaycı bir tonla mı, sade bir dille mi yazıldığıdır.

Bu üç katmanı ayırmak, seçeneklerdeki yakın ifadeleri doğru okumayı sağlar.

Hukuki ve resmi metinlerde de içerik ve üslup ayrımı kullanılabilir.

Bir yönetmelik maddesi başvurunun hangi belgelerle yapılacağını anlatıyorsa içerik, metnin kurallı ve kesin ifadelerle yazılmış olması üslup, maddeler hâlinde düzenlenmesi biçimsel yapı sayılabilir.

Türkçe sorusunda adaydan hukuk bilgisi değil, anlatılan ile anlatılış biçimini ayırma becerisi beklenir. “Metinde başvuru süresinin hangi durumda uzayacağı açıklanmıştır” içeriktir. “Metin, yoruma kapalı ve buyurucu bir anlatımla kurulmuştur” üsluptur. “Metin bentlere ayrılmıştır” biçimdir.

Böyle düşünmek, edebi metin dışındaki parçaları da doğru çözmeyi sağlar.

İçerik ve üslup sorularında en güvenli yöntem, cümleye iki ayrı soru sormaktır.

Önce “Bu cümle bana eserin neyi anlattığını mı söylüyor?” denir.