Adlaşmış Sıfatlar Konu Anlatımı

Adlaşmış sıfat, sıfat kökenli bir sözcüğün cümlede ad görevi üstlenmesidir.

Normalde sıfat bir ismin önünde bulunur ve o ismi niteler ya da belirtir.

Ancak bazen nitelenecek veya belirtilecek ad söylenmez; sıfat, bağlamdan anlaşılan bu adın yerini alır.

İşte bu durumda sözcük sıfat anlamını korusa bile tür bakımından ad gibi davranır.

Yaşlı adam ifadesinde yaşlı, adam adını niteleyen sıfattır.

Yaşlıya yer verdim cümlesinde adam, insan veya kişi adı söylenmemiştir; yaşlı sözcüğü yönelme eki alarak o adın görevini üstlenmiştir.

Bu kullanım adlaşmış sıfattır.

Kaynak anlatımda adlaşmış sıfat için iki ana koşul öne çıkar: sözcük bir isimden bağımsız kullanılmalı ve isim çekim ekleriyle ilişki kurabilmelidir.

Çekim eki her örnekte görünmek zorunda değildir; ancak sözcüğün ad gibi çoğul, iyelik veya hâl eki alabilmesi bu dönüşümü açıkça gösterir.

Gençler yarıştı cümlesinde gençler, genç insanlar anlamındadır ve çoğul eki almıştır.

İyileri unutma cümlesinde iyileri, iyi insanlar veya iyi davranışlar gibi bağlamdan çıkan bir adı karşılar ve belirtme hâli eki taşır.

Böylece sıfat, artık bir adın önünde değil, adın yerindedir.

Adlaşmış sıfat en çok niteleme sıfatları üzerinden anlaşılır.

Çalışkan öğrenci, yorgun işçi, başarılı aday, hasta çocuk örneklerinde çalışkan, yorgun, başarılı ve hasta sözcükleri birer niteleme sıfatıdır.

Çalışkan kazandı, yorgunlar dinlendi, başarılıyı seçtiler, hastaya baktılar cümlelerinde ise nitelenecek ad düşmüştür.

Sözcükler hâl eki, çoğul eki veya yalın ad göreviyle cümlenin öznesi, nesnesi ya da dolaylı tümleci olabilir.

Bu durumda “nasıl biri” anlamı sürse de sözcüğün tür görevi değişmiştir.

KPSS sorularında bu ince ayrım, özellikle altı çizili sözcüklerin türleri sorulurken önem kazanır.

Sayı sıfatları da adlaşabilir.

Üç öğrenci geldi cümlesinde üç, öğrenci adını sayı bakımından belirten sıfattır.

Üçü geldi cümlesinde ise öğrenci adı yoktur; üçü sözcüğü bağlamdan anlaşılan kişileri karşılar.

Birinci yarışmacı hazır ifadesinde birinci sıra sayı sıfatıdır; birinciyi çağırdılar cümlesinde birinciyi artık yarışmacı adının yerine geçmiştir.

Kaynakta niteleme sıfatlarıyla birlikte sayı sıfatlarının da adlaşmış sıfat oluşturabileceğinin belirtilmesi bu yüzden önemlidir.

Aday yalnızca özellik bildiren sıfatlara odaklanırsa sayı kökenli adlaşmaları kaçırabilir.

Her sıfatımsı anlam adlaşmış sıfat değildir.

Bir sözcük hâlâ açıkça bir ismin önünde duruyorsa sıfattır.

Güzel şiir, eski defter, iki soru, ikinci bölüm gibi yapılarda ad söylenmiştir ve sıfat adın yardımcısıdır.

Güzel, eski, iki veya ikinci sözcüklerinin adlaşmış sayılması için adın düşmesi ve sözcüğün cümlede adın görevini alması gerekir.

Eski defteri aldım cümlesinde eski sıfattır; eskiyi attım cümlesinde eskiyi adlaşmıştır.

Bu ayrımı cümlenin bütününe bakmadan yapmak mümkün değildir.

Adlaşmış sıfat ile zamir karışıklığına da dikkat edilmelidir.

Bu insanlar geldi cümlesinde bu, işaret sıfatıdır; bunlar geldi cümlesinde bunlar, işaret zamiridir.

Bazı öğrenciler kaldı cümlesinde bazı belgisiz sıfattır; bazıları kaldı cümlesinde bazıları belgisiz zamirdir.

Adlaşmış sıfat ise genellikle niteleme veya sayı sıfatı kökenli bir sözcüğün adlaşmasıdır.

İyiler, yaşlılar, birinciler, üçüncüyü gibi örneklerde sözcük sıfat kökeninden hareketle ad görevi kazanır.

Bu nedenle her adın yerini tutan sözcüğü adlaşmış sıfat saymak doğru değildir; kökenindeki sıfat türü ve bağlam birlikte okunmalıdır.

Sınavlarda adlaşmış sıfatın soruluş biçimi çoğu zaman dolaylıdır.

Kaynak anlatımda da vurgulandığı gibi soru “hangisi adlaşmış sıfattır” diye çıplak biçimde gelmeyebilir; altı çizili sözcüklerin türlerinin birlikte ve sırasıyla verilmesini isteyebilir.

Böyle bir soruda adlaşmış sıfat, cevapta isim gibi değerlendirilecek bir unsur olabilir.

Çünkü artık bir adın önünde görev yapan yardımcı değil, doğrudan ad görevindeki sözcüktür.

Aday bu noktada “sıfat anlamı var” diyerek sıfat seçeneğine giderse yanılır.

Çözüm yöntemi nettir.

Önce altı çizili sözcüğün yanında nitelediği veya belirttiği açık bir ad bulunup bulunmadığını kontrol edin.

Açık ad varsa sözcük sıfat görevindedir.

Açık ad yoksa sözcüğün bağlamda insan, varlık, şey, soru, aday gibi bir adı karşılayıp karşılamadığına bakın.

Ardından çoğul, iyelik, hâl gibi isim çekim ekleri alıp almadığını inceleyin.

Bu ekler, adlaşmayı çoğu zaman görünür kılar.

Son olarak sözcüğün kökenindeki görevin niteleme veya sayı sıfatı olup olmadığını düşünün.

Adlaşmış sıfat konusunun özü, türlerin cümledeki görevle belirlendiğini göstermesidir.

Sıfatın gerçek görevi bir isme bağlıyken ortaya çıkar; ad düşüp sıfat o boşluğu doldurduğunda artık ad gibi işlem görür.

Bu dönüşüm anlamı tamamen değiştirmez, ancak dil bilgisi çözümlemesinde sonucu değiştirir.

KPSS için güvenli yaklaşım, kelimenin anlamını değil görevini merkeze almaktır.

Bir sözcük özellik veya sıra anlamı taşısa bile, ismin yerini tutuyorsa adlaşmış sıfattır ve tür bakımından isimleşmiş kabul edilir.

Adlaşmış sıfatın oluşmasında düşen adın bağlamdan anlaşılması gerekir.

Yaşlıya yardım ettim cümlesinde yaşlı sözcüğünün “yaşlı insan” anlamına geldiği açıktır.

Ancak bir sözcük soyut bir kavram adı olarak kullanılıyorsa her zaman adlaşmış sıfat sayılmaz.

Güzellik önemlidir cümlesinde güzellik artık yapım ekiyle türemiş bir isimdir; güzel olanı seçtim cümlesinde güzel olanı yapısı sıfat kökenli bir adlaşma ilişkisi taşır.

Bu yüzden adlaşmış sıfat, her isimleşmiş kelimeyle karıştırılmamalıdır.

Burada özellikle sıfatın düşen bir adı karşılaması aranır.

Niteleme sıfatlarından adlaşma çoğu zaman insan adı üzerinden gerçekleşir, fakat yalnızca insanla sınırlı değildir.

Kırmızıyı ver cümlesinde kırmızıyı, kırmızı kalem, kırmızı dosya veya kırmızı elbise gibi bağlamdan bilinen bir varlığı karşılayabilir.

Eskileri ayırdık cümlesinde eskileri, eski eşyalar veya eski belgeler anlamında kullanılabilir.

Bu örneklerde düşen ad bağlamla tamamlanır.

KPSS’de cümle verilmişse bağlamdaki önceki veya sonraki adlara bakmak gerekir; çünkü adlaşmış sıfatın hangi adı karşıladığı çoğu zaman metin içinde sezdirilir.

Sayı kökenli adlaşmalarda da aynı mantık işler.

İkisini çağırdım cümlesinde ikisini, iki kişi, iki öğrenci veya iki aday anlamında olabilir.

Üçüncüler yarışacak cümlesinde üçüncüler, üçüncü sırada olan kişiler veya takımlar anlamı taşır.

Sıra sayı sıfatı açık bir adın önündeyken sıfattır; ad düştüğünde ve ek aldığında adlaşır.

Bu nokta, belirtme sıfatlarıyla adlaşmış sıfatlar arasındaki geçişi gösterir.

Sıfatın kaynağı sayı olsa bile görev artık ad göreviyse cevap buna göre verilmelidir.

Adlaşmış sıfatların cümle ögeleri içinde görev alabilmesi, onların isimleştiğini gösteren güçlü bir kanıttır.

Gençler özne olabilir, yaşlıya dolaylı tümleç olabilir, başarılıyı nesne olabilir, iyilerle edat tümleci kurulabilir.

Sıfat görevindeki bir sözcük ise tek başına bu ögeleri oluşturmaz; mutlaka bir adla birlikte söz öbeği kurar.

Bu nedenle cümle ögesi çözümlemesi de tür çözümlemesine destek verir.

Altı çizili sözcük tek başına özne veya nesne gibi davranıyorsa adlaşma ihtimali artar.

Bazen adlaşmış sıfat, iyelik ekiyle daha belirgin hâle gelir.

Gençlerimiz, başarılılarımız, eskilerimiz gibi kullanımlarda sıfat kökenli sözcükler hem çoğul hem iyelik eki alarak açıkça ad gibi çekimlenir.

Aynı durum hâl eklerinde de görülür: genci, yaşlıdan, küçüğe, büyüğün.

Bu ekler, sözcüğün artık bir adın önünde yardımcı olmadığını gösterir.

Fakat ek yoksa adlaşma yoktur demek de doğru değildir.

Genç geldi cümlesinde bağlam “genç kişi” anlamını veriyorsa genç yalın hâlde de adlaşmış olabilir.

Ekler sadece teşhisi kolaylaştırır.

Sınav açısından en büyük hata, adlaşmış sıfatı niteleme sıfatı sanmaktır.

Çünkü kelime hâlâ özellik anlamı taşır.

Yaşlıya yardım ettim cümlesinde yaşlı sözcüğü yaş niteliğini bildirir; fakat yanında adam, kadın, kişi gibi bir ad yoktur.