İsim Tamlamaları Konu Anlatımı

İsim tamlamaları, ad soylu sözcüklerin birbirini tamamlayarak tek bir kavram alanı kurduğu söz gruplarıdır.

Birinci unsur tamlayan, ikinci unsur tamlanan adını alır.

Tamlayan, tamlanan hakkında kime ait, neyin, hangi türden, hangi yerle ilgili veya hangi parçaya bağlı sorularını karşılar.

Tamlanan ise asıl ad çekirdeğidir; grubun cümlede üstlendiği görev genellikle onun üzerinden yürür.

Kapının kolu, okul bahçesi, bahar sabahı, öğrenci defteri gibi yapılarda iki ad tek tek anlamlıdır, fakat birlikte daha özel bir varlığı ya da ilişkiyi gösterir.

Bu yüzden isim tamlamasını yalnızca ek dizisi olarak değil, iki ismin anlamca bağlanması olarak görmek gerekir.

Belirtili isim tamlamasında hem tamlayan hem tamlanan ek alır.

Tamlayan ilgi ekiyle, tamlanan iyelik ekiyle kurulur.

Öğrencinin defteri, evin kapısı, kitabın konusu örneklerinde ilk unsur neyin ya da kimin sorusuna cevap verir; ikinci unsur ise sahip olunan, bağlı olunan ya da açıklanan varlığı bildirir.

Bu yapı belirli bir ilişki kurduğu için tamlayan çoğu zaman daha sınırlı ve belirgindir.

Öğrencinin defteri dendiğinde herhangi bir öğrenci defteri değil, belirli bir öğrenciyle ilişkili defter düşünülür.

Belirtili tamlamada iki ekin de görünmesi, soru çözümünde güçlü bir işarettir; fakat eklerin görevini bağlamla doğrulamak yine gerekir.

Belirtisiz isim tamlamasında tamlayan ilgi eki almaz, tamlanan üçüncü kişi iyelik eki taşır.

Okul bahçesi, sokak lambası, çocuk kitabı, masa örtüsü gibi örneklerde ilk isim tür, amaç, yer, zaman ya da ilişki anlamı verir.

Burada tamlayan belirli bir varlığı değil, tamlananı sınıflandıran bir alanı gösterir.

Okulun bahçesi dendiğinde belirli bir okulun bahçesi vurgulanır; okul bahçesi dendiğinde ise bahçenin okul türüyle ilişkisi öne çıkar.

Bu ayrım, belirtili ve belirtisiz tamlamayı ayırmanın temelidir.

Tamlanandaki iyelik eki her zaman gerçek sahiplik anlamı taşımayabilir; çoğu zaman tür ve ilişki kurar.

Zincirleme isim tamlaması, en az bir tamlamanın başka bir tamlamanın unsuru hâline gelmesiyle oluşur.

Okul müdürünün odası örneğinde okul müdürü bir belirtisiz tamlama gibi çalışır; bu bütün, odası sözcüğüyle yeni bir tamlama kurar.

Şehrin otobüs durağı tabelası gibi yapılarda ilişki katmanları artar.

Zincirleme tamlamada çözüm yaparken her sözcüğü tek tek koparmak yerine hangi iki unsurun önce bağlandığını ve oluşan grubun sonraki unsura nasıl bağlandığını görmek gerekir.

Son tamlanan, çoğu zaman bütün grubun merkezidir; cümledeki görev de onunla belirlenir.

Takısız isim tamlaması diye öğretilen bazı örnekler dikkatle değerlendirilmelidir.

Altın bilezik, demir kapı, ipek gömlek gibi yapılarda ilk unsur madde bildiriyorsa geleneksel kaynaklarda takısız isim tamlaması adıyla anılabilir.

Fakat aynı yapı nitelik bildiriyorsa sıfat tamlamasına yaklaşır.

Altın çocuk ifadesinde altın madde değil, değer ve nitelik bildirir; bu durumda isim tamlaması mantığı zayıflar.

Tahta masa örneğinde masa tahtadan yapılmışsa madde ilişkisi vardır; tahta bakış gibi bir anlatımda nitelik öne çıkar.

Bu yüzden yalnızca iki ismin yan yana gelmesi tamlama türünü belirlemeye yetmez.

İsim tamlaması ile sıfat tamlaması arasındaki fark, sınır konularından biridir.

Sıfat tamlamasında ilk unsur bir ismi niteler ya da belirtir; asıl ilişki nitelik, sayı, işaret, belirsizlik veya soru üzerinden kurulur.

İsim tamlamasında ise iki ad arasında aitlik, tür, parça-bütün veya ilişki bağı vardır.

Kırmızı araba sıfat tamlamasıdır; arabanın kapısı isim tamlamasıdır.

Çocuk kitabı isim tamlamasıdır; güzel kitap sıfat tamlamasıdır.

Bu ayrımda ilk unsurun türü kadar görevi de önemlidir.

Bir sözcük isim kökenli olsa bile tamlananı niteliyorsa sıfat gibi kullanılabilir.

Tamlama ekleri, isim çekim ekleriyle doğrudan ilişkilidir.

Tamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki alır.

Ancak iyelik ekiyle şahıs eki ya da belirtme hâli karıştırılmamalıdır.

Kapısı sözcüğündeki sı eki tamlanan eki olabilir; kapıyı sözcüğündeki yı ise belirtme hâlidir.

Kedilerin mırlama sesi gibi yapılarda kedilerin ilgi eki almış tamlayandır, ses sözcüğü ise tamlanan görevindedir.

Bu tür yapılarda fiilimsi ya da başka söz grupları araya girebilir; yine de tamlayan-tamlanan ilişkisi korunuyorsa isim tamlaması sürer.

Çözüm stratejisi, önce tamlananı bulmakla başlar.

Grup en temelde neyi karşılıyor?

Kapının kolu dediğimizde asıl varlık koldur; okul bahçesi dediğimizde asıl varlık bahçedir.

Sonra ilk unsurun bu varlıkla nasıl ilişki kurduğu incelenir.

Belirli sahiplik varsa belirtili tamlama, tür veya genel ilişki varsa belirtisiz tamlama, katmanlı ilişki varsa zincirleme tamlama düşünülür.

Ekler yardımcıdır ama tek başına yeterli değildir.

Özellikle madde adı, nitelik bildiren ad ve isim kökenli sıfatlar soruda karıştırıcı olabilir.

Sağlam karar için tamlayan ve tamlanan görevleri, eklerin varlığı ve anlam ilişkisi birlikte değerlendirilmelidir.

İsim tamlamalarında tamlanan ekinin görünmemesi de mümkündür.

Bazı kalıplaşmış ad gruplarında veya özel ad niteliği kazanmış yapılarda ek düşmüş gibi algılanabilir.

Türk dili, devlet hastanesi, okul müdürü gibi örneklerde ilişki açık olsa da kullanım kalıplaştıkça grup tek kavram adı gibi davranabilir.

Bu durum tamlamanın varlığını ortadan kaldırmaz; yalnız çözümde anlam bütünlüğünü daha dikkatli okumayı gerektirir.

Bir söz grubu tek bir kurum, yer, bölüm ya da kavram adı hâline geldiyse yine de içindeki tamlayan ve tamlanan ilişkisi incelenebilir.

Tamlamalar cümlede tek bir öge olarak görev alabilir.

Okulun bahçesinde çocuklar oynuyor cümlesinde okulun bahçesinde grubu bulunma hâli almış bir tamlama grubudur ve yer anlamı taşıyan bütün olarak değerlendirilir.

Öğrencinin defterini aldım cümlesinde öğrencinin defterini grubu belirtme hâliyle nesne görevindedir.

Burada yalnız defterini sözcüğünü almak, tamlayanın kurduğu ilişkiyi dışarıda bırakır.

Söz grubu sınırını doğru çizmek, cümle ögeleri sorularında tamlama bilgisinin en önemli sonucudur.

İsim tamlamalarında araya sıfat ya da başka belirleyiciler girebilir.

Eski okul binasının kapısı, çalışkan öğrencinin yeni defteri gibi yapılarda tamlayanı ya da tamlananı niteleyen sözcükler bulunur.

Bu ek unsurlar tamlamayı bozmaz; yalnız tamlama grubunu genişletir.