Sözcükler Arası Anlam İlişkileri Konu Anlatımı

Sözcükler arası anlam ilişkileri, sözcükte anlam konularında yalnız terim adı ezberlenerek öğrenilemeyecek bir anlatım ilişkisidir.

Bu başlıkta bir sözcüğün başka sözcüklerle eşlik, yakınlık, karşıtlık veya yalnız ses benzerliği üzerinden kurduğu bağların incelenmesidir.

Konuya yaklaşırken önce ifadenin cümlede ne yaptığına, sonra hangi anlam sonucunu doğurduğuna bakmak gerekir.

Bir söz bazen yüzeyde basit görünür; fakat bağlam, konuşanın amacı ve seçilen kelimelerin oluşturduğu çağrışım birlikte değerlendirildiğinde farklı bir işlev kazanır.

Öğrenci için temel hedef, terimi duyunca tek bir örneğe kilitlenmek değil, verilen cümlede aynı mantığın kurulup kurulmadığını görebilmektir.

Ana ölçüt ilişki türünün kelimenin cümledeki anlamına göre belirlenmesidir.

Ölçüt cümleye uygulanmadan yapılan cevaplar çoğu zaman yüzey benzerliğine dayanır.

Oysa KPSS Türkçe sorularında sözcüğün tek başına görünüşünden çok, bulunduğu yerdeki görevi belirleyicidir.

Aynı kelime veya aynı söz kalıbı başka bir bağlamda farklı anlam değeri taşıyabilir.

Bu yüzden önce durum, sonra söz, en son seçenek okunmalıdır.

Böyle bir sıra, özellikle birbirine yakın terimler arasında karar verirken hatayı azaltır ve cevabı tahmin olmaktan çıkarır.

Konunun doğru anlaşılması için şu nokta önemlidir: kelimeler ezber çiftleri olarak değil, bağlamda üstlendikleri görevle değerlendirilmelidir.

Burada amaç cümleyi süslemekten ibaret değildir.

Anlatıcı, seçtiği ifadeyle okurun kavrama, kişiye, davranışa veya duruma farklı bir açıdan bakmasını sağlar.

Bu fark bazen duygu yoğunluğu, bazen dolaylılık, bazen çağrışım, bazen de anlam ilişkisini görünür kılma biçiminde ortaya çıkar.

Terimin adı ne olursa olsun, sınavda aranan şey bu işlevin metin içinde tanınmasıdır.

Eş anlam doğrudan yer değiştirmeye, yakın anlam kısmi örtüşmeye, karşıt anlam iki uca, sesteşlik ise anlamdan bağımsız ses ortaklığına dayanır.

Bu ayrımın iyi kurulması gerekir; çünkü seçeneklerde çoğu zaman birbirine yakın görünen terimler bulunur.

Bir ifadede mecaz bulunması, otomatik olarak başka bir söz sanatını dışlamaz; fakat cevabı belirleyen baskın işlevdir.

Cümle öncelikle ne yapıyor, okura hangi anlam hamlesini yaptırıyor, hangi kavramı öne çıkarıyor?

Bu sorulara verilen cevap, terimler arasındaki sınırı belirler.

Ezber örnekler yardımcıdır, fakat sınav cümlesi yeni olduğunda asıl güvenilir araç bu işlev analizidir.

Öğrenme sürecindeki en yaygın tuzak, karşıt anlamı olumsuzluk ekiyle veya ses benzerliğini anlam yakınlığıyla karıştırmaktır.

Bu tuzak, konunun sadece kelime düzeyinde düşünülmesinden kaynaklanır.

Oysa anlatım olayları çoğu zaman bağlamla tamamlanır.

Sözün hangi olay üzerine söylendiği, hangi kavramın yerine geçtiği, hangi duygu yükünü azalttığı veya hangi ilişkiyi çağırdığı görülmeden doğru sonuca ulaşılamaz.

Bu nedenle tek bir kelimeye bakıp hızlı karar vermek yerine, cümledeki anlam yönü yavaşça kurulmalıdır.

Pratik çözüm yöntemi olarak önce altı çizili kelimenin cümledeki anlamını bulmak, sonra seçeneklerdeki ilişki türünü sınamak gerekir.

Bu yöntem uzun görünse de birkaç sorudan sonra otomatikleşir.

Önce cümlenin düz anlamını kurmak, sonra bu anlamın bağlamla uyuşup uyuşmadığını denetlemek gerekir.

Ardından seçeneklerdeki terimlerin gerektirdiği koşullar tek tek düşünülür.

Eğer koşul cümlede açık biçimde karşılanmıyorsa, kelime benzerliği nedeniyle o seçeneğe gidilmemelidir.

Böylece öğrenci, sezgisel tahmin yerine gerekçeli karar vermiş olur.

Örnek mantığı açısından aynı kelime bir cümlede yalanla, başka bir cümlede yanlışla karşıtlık kurabilir; bağlam bu yüzden zorunludur.

Bu tür örneklerde önemli olan, cümlenin gerçek hayattaki doğruluğunu araştırmak değildir.

Önemli olan anlatıcının hangi etkiyi hedeflediğini ve okurun hangi kavrama yönlendirildiğini görmektir.

Bir ifade doğrudan bilgi veriyor olabilir; başka bir ifade aynı bilgiyi daha dolaylı, daha yoğun veya daha yumuşak biçimde taşıyabilir.

Soru, çoğunlukla bu ikinci düzeydeki anlatım farkını ölçer ve öğrenciden bunu adlandırmasını ister.

Bu konunun metin içindeki işlevi de unutulmamalıdır.

Temel işlev, kelime bilgisini okuduğunu anlama becerisine bağlaması ve seçeneklerin yüzey benzerliğini denetlemeyi öğretmesidir.

Bir paragrafta bu anlatım biçimi kullanıldığında yalnızca süslü bir ayrıntı eklenmiş olmaz; paragrafın tonu, anlatıcının tavrı veya verilen yargının gücü değişebilir.

Bu yüzden sözcükte anlam konusu paragraf sorularına da destek olur.

Altı çizili bölümdeki anlam olayı doğru okunursa, metnin ana duygusu ve yazarın tutumu daha net anlaşılır.

Böylece terim bilgisi okuduğunu anlama becerisiyle birleşir.

Sınır durumlarda şu ilkeye dönmek gerekir: cümledeki anlam belirlenmeden seçilen eş, yakın veya karşıt sözcük güvenilir olmaz.

Eğer bu ilke karşılanmıyorsa, benzer görünen başka bir seçenek aranmalıdır.

Bazı cümlelerde birden çok anlam özelliği bulunabilir; ancak sorunun istediği cevap baskın ve ölçülebilir olan özelliktir.

Öğrencinin görevi bütün çağrışımları saymak değil, verilen seçenekler içinde cümleyi en iyi açıklayan ilişkiyi seçmektir.

Bu nedenle karar verirken kavramın şartlarıyla cümlenin kanıtı aynı çizgide buluşturulmalıdır.

Konu çalışılırken örnekleri çoğaltmak yararlıdır, fakat örnek ezberi tek başına yeterli değildir.

Aynı örnek kalıbı farklı bağlamda değişik sonuç verebilir; farklı kelimelerle kurulmuş yeni bir cümle ise aynı mantığı taşıyabilir.

Bu yüzden her çalışmada örneğin kelimeleri değil, örneğin çalışma ilkesi çıkarılmalıdır.

Öğrenci kendisine bu cümlede hangi anlam hareketi var, bu hareket hangi terimin koşulunu karşılıyor, başka bir seçenek neden daha zayıf kalıyor sorularını sorduğunda öğrenme kalıcı hale gelir.

Bir diğer dikkat noktası, terimleri birbirini dışlayan etiketler gibi görmemektir.

Cümlede mecazlı bir kelime, güçlü bir duygu veya dolaylı bir söyleyiş bulunabilir; ancak cevap her zaman sorunun sorduğu baskın ilişkiye göre verilir.

Bu nedenle seçeneklerdeki her terim için küçük bir kanıt aranmalıdır.

Kanıt cümlenin içinde yoksa, seçenek kulağa tanıdık gelse bile elenir.

Kanıt açıkça varsa, örnek daha önce görülmemiş olsa bile terim güvenle seçilebilir.

Bu yaklaşım özellikle paragraf bağlantılı sorularda daha sağlıklı sonuç verir.

Bu başlık aynı zamanda dilin niyetle nasıl çalıştığını gösterir.

Bir kelime seçimi, cümlenin yalnız bildirdiği bilgiyi değil, o bilgiye nasıl bakılacağını da belirler.

Dolayısıyla okur, sözü söyleyen kişinin neyi büyüttüğünü, neyi yumuşattığını, neyi dolaylı verdiğini veya hangi anlam bağını kurduğunu izlemelidir.

Anlam olayları bu nedenle ayrı birer süs değil, metnin yorumlanmasını sağlayan araçlardır.