Bağlaç Konu Anlatımı

Bağlaç, cümlede iki sözcük, iki söz öbeği ya da iki yargı arasında bağlantı kuran görevli sözcüktür.

Görevli sözcükler içinde yer almasının nedeni, bağlacın tek başına bir varlığı, niteliği veya eylemi adlandırmaktan çok, cümledeki parçaları birbirine eklemesidir.

Buna rağmen bağlaçların anlam bakımından etkisiz olduğu düşünülmemelidir.

Ve yalnızca ekleme yaparken, ama ve fakat karşıtlık kurabilir; çünkü gerekçe bildirir; veya ve ya da seçenek sunar; hatta güçlendirme, oysa karşıt beklenti, üstelik ek bilgi değeri taşıyabilir.

Bu yüzden bağlaçlar hem biçim hem anlam düzeyinde cümlenin akışını düzenler.

Bağlacın en belirgin ayırıcı yönü, çoğu zaman denk görevli unsurları birbirine bağlamasıdır.

Öğrenci ve öğretmen konuştu cümlesinde ve, iki özneyi bağlar.

Kitabı ve defteri aldı cümlesinde iki nesne adayı aynı bağlaçla bir araya gelir.

Sessiz ama kararlıydı cümlesinde ama, iki niteleyici unsur arasında karşıtlık kurar.

Geldi fakat konuşmadı örneğinde ise iki yargı birbirine bağlanır.

Bu yapılarda bağlaç kendi başına özne, nesne, zarf tümleci ya da yüklem olmaz; bağladığı parçalar arasında ilişki kurar.

Sınavda altı çizili sözcüğün bağlaç olup olmadığı soruluyorsa önce neyi neye bağladığı aranmalıdır.

Bağlaç ile edat ayrımı görevli sözcüklerin en önemli sınav noktalarından biridir.

Edat, çoğunlukla bir unsurla birlikte öbek oluşturur ve o öbeği cümleye amaç, neden, benzerlik, araç, ölçü, karşılaştırma veya birliktelik gibi anlamlarla bağlar.

Bağlaç ise iki unsuru birbirine ekler.

Ali ile Veli geldi cümlesinde ile, ve anlamındaysa bağlaç kabul edilir.

Ali arkadaşıyla geldi cümlesinde ise ile, arkadaşı sözcüğüyle birlikte birliktelik anlamı kurar ve edat değerine yaklaşır.

Aynı biçimin farklı türlerde kullanılabilmesi, bağlaç bilgisinin ezberden çok bağlam okuması gerektirdiğini gösterir.

Bağlaçlar anlam ilişkilerine göre kendi içinde farklı davranır.

Ekleme bağlaçları, iki unsuru yan yana getirir ve anlamı genişletir.

Ve, de, hem bu işlevle sık görülür.

Seçenek bağlaçları, birden fazla olasılık arasında tercih ilişkisi kurar; veya, ya da, ister bu alanda değerlendirilebilir.

Karşıtlık bağlaçları, beklenen anlam akışını değiştirir; ama, fakat, lakin, ancak, oysa, ne var ki gibi sözcükler bu görevi üstlenebilir.

Gerekçe ve açıklama bağlaçları, bir yargının nedenini veya açıklamasını verir; çünkü, zira, madem gibi sözcükler bu ilişkiyi kurabilir.

Bu sınıflama, bağlaçların yalnızca parçaları bağlamadığını, aynı zamanda iki parça arasındaki düşünce yönünü de belirlediğini gösterir.

İkili bağlaçlar ayrıca dikkat ister.

Hem çalıştı hem dinlendi, ne aradı ne sordu, ya bugün gelir ya yarın haber verir gibi yapılarda bağlaçlar karşılıklı bir düzen kurar.

Bu yapılarda bağlanan unsurların görev ve yapı bakımından dengeli olması beklenir.

Hem hızlı hem dikkatli çalıştı cümlesinde iki zarf değeri aynı düzlemde bağlanır.

Ne kitabı okudu ne not aldı örneğinde iki yargı olumsuz anlam alanında birlikte verilir.

Bu tür bağlaçlarda birinci parça ile ikinci parçanın aynı türden ilişkiye katılıp katılmadığı kontrol edilmelidir.

Denkliğin bozulması, anlatım bozukluğu sorularına da zemin hazırlayabilir.

De ve ki bağlaçları, sözcük türleri ile yazım kurallarını birbirine bağlayan özel örneklerdir.

Bağlaç olan de ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında genellikle anlam daralır ama yapı tamamen çökmez.

Hal eki olan de ise sözcüğe bitişik yazılır ve bulunma anlamı taşır.

Bağlaç olan ki ayrı yazılır; ilgi zamiri veya sıfat yapan ek olan ki ise bitişik yazılır.

Bu ayrımda yalnız yazıma bakmak yetmez, görev de denetlenmelidir.

Sen de gel cümlesindeki de ekleme değeri taşırken evde bekle cümlesindeki de bulunma hâl ekidir.

Duydum ki gelmişsin örneğindeki ki, iki yargıyı bağlar.

Bağlaçların cümle ögeleriyle ilişkisi de sınav açısından önemlidir.

Bağlacın kendisi çoğu zaman öge sayılmaz; bağladığı unsurlar birlikte ya da ayrı ayrı öge değeri taşıyabilir.

Ali ve Ayşe geldi cümlesinde özne, bağlaçla bağlanmış iki isimden oluşur.

Sessizce ama dikkatle dinledi cümlesinde iki zarf değeri bağlanmıştır.

Çok çalıştı çünkü hedefi vardı cümlesinde çünkü, iki cümle arasında gerekçe ilişkisi kurar; bağlaç cümlenin temel ögesi değildir.

Bu nedenle sözcük türü sorusu ile öge sorusu aynı cümlede farklı cevaplar doğurabilir.

Öğrenci, bağlacın türünü belirledikten sonra bağlanan parçaların cümledeki görevini ayrıca değerlendirmelidir.

Bağlaçlarda en yaygın hata, bilinen bağlaç listesindeki her sözcüğü her durumda bağlaç saymaktır.

Ancak yalnız, ancak, ile gibi sözcükler bağlama göre farklı görevler üstlenebilir.

Yalnız sözcüğü sadece anlamındaysa zarf veya sıfat değerine yaklaşabilir; fakat cümleleri karşıtlıkla bağlıyorsa bağlaçtır.

Ancak sözcüğü sınırlama anlamı verdiğinde başka bir işlevde, ama anlamıyla iki yargıyı bağladığında bağlaç görevinde olabilir.

İle sözcüğü bazen bağlaç, bazen edattır.

Bu değişkenlik, bağlacın tanımında işlev ölçütünün neden zorunlu olduğunu açıklar.

KPSS düzeyinde sağlam çözüm için bağlaç görüldüğünde üç soru sorulmalıdır.

Birincisi, bu sözcük iki parçayı birbirine bağlıyor mu?

İkincisi, bağlanan parçalar görev bakımından denk mi ya da iki ayrı yargı mı?

Üçüncüsü, bağlaç bu parçalar arasında ekleme, seçenek, karşıtlık, gerekçe, açıklama veya pekiştirme gibi hangi anlam ilişkisini kuruyor?

Bu sorular yanıtlandığında bağlaç, yalnızca ve ya da ama gibi birkaç kelimeden ibaret bir konu olmaktan çıkar.

Cümlede düşünce akışını kuran, anlam yönünü belirleyen ve bazen yazım bilgisiyle birleşen işlevsel bir sözcük türü olarak anlaşılır.

Bağlaçların anlamı bazen cümleler arasındaki düşünce yönünü açıkça değiştirir.

Çalıştı ve kazandı cümlesinde iki yargı düz biçimde eklenir.

Çalıştı ama kazanamadı cümlesinde ikinci yargı beklentiye ters düşer.

Çalıştı çünkü kazanmak istiyordu cümlesinde ikinci yargı birinci yargının gerekçesidir.

Çalıştı, üstelik kimse yardım etmedi ifadesinde ek bilgiyle vurgu artar.

Aynı iki yargı farklı bağlaçlarla kurulduğunda cümlenin mantığı değiştiği için bağlaç seçimi yalnız dil bilgisi değil, anlam bilgisi açısından da belirleyicidir.

Seçeneklerde bağlacın adı değil, iki parça arasında kurduğu anlam ilişkisi sorulabilir.