Paragrafta Yer Değiştirme Konu Anlatımı

Paragrafta yer değiştirme, paragrafın yapı soruları içinde özel bir işlem ister.

Bu soru tipinde adaydan metne ait olmayan cümleyi bulması istenmez; verilen cümleler aynı metnin parçalarıdır, fakat iki cümle olması gereken yerde değildir.

Kaynak derste bu durum beş cümle üzerinden anlatılır: cümleler bir bütün oluşturacak biçimde verilmemiştir, iki cümlenin yeri kendi arasında değişmiştir ve adaydan bu iki cümleyi tespit etmesi beklenir.

Bu yüzden çözümde ilk refleks “hangi cümleyi atmalıyım” değil, “hangi iki cümle yer değiştirirse metin baştan sona doğal akar” sorusudur.

Soru kökündeki “anlamlı bir bütün oluşturabilmesi için” ifadesi, yalnız konu benzerliğine değil, cümlelerin diziliş görevine bakılması gerektiğini gösterir.

Bu başlıkta başlangıç kontrolü belirleyicidir.

Paragrafın ilk cümlesi, okura metnin hangi düşünce alanına girdiğini bildiren genel bir giriş niteliği taşımalıdır.

Kaynak derste giriş cümlesi için iki özellik özellikle vurgulanır: genel bir yargı ya da genel bir hüküm taşıması ve kendinden önce başka bir cümle bulunmasını gerekli kılan bağlayıcı ya da gönderici ifadelerle başlamaması.

Bu nedenle birinci cümlede “ama”, “fakat”, “bu nedenle”, “bununla”, “bu sorun”, “şunu”, “onların” gibi önceki bilgiye dayanan unsurlar varsa birinci cümle şüpheli hale gelir.

Böyle bir durumda cevap büyük olasılıkla birinci cümleyi de içine alan bir yer değiştirmedir; çünkü başlangıç konumunda durmaması gereken bir cümle ilk sıraya alınmıştır.

Birinci cümle giriş özelliği taşıyorsa işlem değişir.

Kaynak ders, KPSS ve benzeri sınavlarda çoğu zaman giriş cümlesinin doğru yerde olduğunu, bu durumda doğru cevapta birinci cümlenin yer almayacağını belirtir.

Bu bilgi tek başına ezberlenmiş bir kural gibi kullanılmamalıdır; önce birinci cümle gerçekten denetlenmelidir.

Cümle genel bir ifade veriyor, konuya doğrudan kapı açıyor ve kendinden önceki cümleye muhtaç görünmüyorsa birinci cümle korunur.

Ardından ikinci cümleden başlanarak her cümlenin önceki cümleyle nasıl bağlandığı incelenir.

Yer değiştirme sorularında hız kazandıran nokta budur: başlangıç sağlam kurulduğunda, aranan ikili çoğu kez gelişme bölümündeki kopuklukta görünür.

Gelişme bölümünde yalnız anlam yakınlığı yetmez; sözcüksel bağ da aranır.

Kaynak derste çözümün “anlamsal ve sözcüksel olarak cümleleri birbirine bağlamak” olduğu açıkça söylenir.

Anlamsal bağ, cümlelerin düşünce yönünü izlemektir: önce genel açıklama gelir, sonra örnek, gerekçe, sonuç ya da ayrıntı gelebilir.

Sözcüksel bağ ise bir cümlenin başındaki ya da içindeki kelimelerin önceki cümledeki karşılığını bulmaktır. “Kullandıkları” deniyorsa kimin kullandığı önceki cümlede anlaşılmalıdır. “Onların” deniyorsa “onlar”ın kim olduğu metinde daha önce kurulmalıdır. “Bu insanların” deniyorsa o insanların kim olduğuna dair bir zemin bulunmalıdır.

Bu karşılıklar yoksa cümle yanlış yerde olabilir.

Yer değiştirme sorularında gönderici ifadeler çok önemlidir, çünkü yanlış yerde duran cümle çoğu zaman anlam olarak konuya yakındır ama göndermesi boştadır.

Bir cümle aynı konu alanından söz ettiği için doğru sırada sanılabilir; oysa “bu”, “şu”, “onların”, “böyle”, “söz konusu” gibi ifadeler önceki cümlenin bıraktığı bilgiyi devralmak ister.

Kaynak dersteki örnek çözümde de aday önce birinci cümlenin genel olduğunu görür, sonra ikinci cümledeki “kullandıkları” ve “onların” gibi unsurların önceki cümledeki kişiyle bağ kurduğunu kontrol eder.

Bu bağ kuruluyorsa o cümle doğru yerde kalır.

Bağ kurulamıyorsa seçeneklerde o cümlenin hangi başka cümleyle yer değiştirebileceği aranır.

Örnekleme ilişkisi de yer değiştirme sorularında sık yakalanan bir işarettir.

Bir cümle “örneğin” diye başlıyorsa kendisinden önce örneklenmeye uygun daha genel ya da daha soyut bir cümle bulunmalıdır.

Kaynak derste bu mantık özellikle vurgulanır: örnek veren cümleden önce yazarla, durumla ya da genel düşünceyle ilgili bir açıklama gelmelidir ki örnek cümlesi o açıklamayı somutlaştırsın.

Eğer “örneğin” ile başlayan cümle, öncesinde hiçbir hazırlık yokken gelmişse yerinde değildir.

Ancak bu, cümlenin metinden atılacağı anlamına gelmez; yer değiştirme sorusunda o cümle, örneklenecek genel yargının sonrasına taşınmalıdır.

Bu soru tipinde “son-baş” ilişkisi pratik bir denetim sağlar.

Bir cümlenin başındaki ifade çoğu zaman önceki cümlenin sonundaki düşünceyle ilişkilidir.

Önce bir kişi, nesne, durum ya da kavram tanıtılır; sonra bir sonraki cümle o unsuru tekrar etmeden ek, zamir veya başka bir adlandırmayla sürdürür.

Türkçede aynı adı sürekli tekrar etmek yerine iyelik ekleri, kişi ekleri ve gönderici sözcüklerle devam etmek doğal olduğu için, aday bu küçük bağlantıları görmelidir.

Cümlenin başı önceki cümlenin sonuna tutunmuyorsa, sıra karışmış olabilir.

Buna karşılık bağlantı kurulduğunda cümle doğru konuma daha güvenle yerleşir.

Seçenek eleme, bu bağ denetiminin sonucu olarak yapılmalıdır.

Birinci cümle girişse, birinci cümleyi içeren seçenekler elenir; ikinci cümle birinciyle hem anlam hem sözcük bakımından bağlanıyorsa ikinci cümleyi içeren seçenekler de zayıflar.

İlk kopukluk görüldüğünde hemen işaretleme yapmak yerine, o kopuk cümlenin hangi başka cümleden sonra anlam kazanacağını düşünmek gerekir.

Çünkü yer değiştirme sorusunda iki cümle birlikte değerlendirilir: biri bulunduğu yerden çıkarıldığında boşalan yer de, taşındığı yer de metni düzeltmelidir.

Doğru ikili bulunduğunda paragraf yalnız bir noktada değil, baştan sona daha okunur hale gelir.

Bu başlıkta sık yapılan hata, akışı bozan cümle sorusunun alışkanlığını yer değiştirme sorusuna taşımaktır.

Akışı bozan cümlede metne uymayan cümle dışarıda bırakılır; yer değiştirmede ise cümle metne aittir ama komşuları yanlıştır.

Bu ayrım korunmazsa aday konuya yakın olan bir cümleyi gereksiz sanabilir ya da yanlış yerde duran cümleyi sırf konu aynı diye yerinde bırakabilir.

Kaynak dersin üzerinde durduğu yöntem bu nedenle değerlidir: önce giriş cümlesini denetle, sonra cümleleri anlamsal ve sözcüksel bağlarla sırayla bağla.

Böyle yapıldığında karar, genel paragraf sezgisine değil, cümleler arasındaki somut ilişkilere dayanır.

Son kontrol mutlaka takas denemesidir.