Dudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi Konu Anlatımı

Dudak ünsüzlerinin benzeşmesi, kaynakta çok dar ve açık bir ses olayı olarak verilir: Türkçede kullanılan bazı kelimelerde b ünsüzünden önce gelen n ünsüzü m’ye dönüşür.

Bu tanımda üç nokta birlikte düşünülmelidir.

Olay bazı kelimelerde görülür, yani bütün kelimelere uygulanacak genel bir dönüştürme işlemi değildir.

Değişen ses b değildir; b yerinde kalır.

Değişen ses, b’den önce bulunan n’dir ve sonuçta m olarak görünür.

Bu nedenle konu, uzun bir kural ezberinden çok değişimin yerini ve yönünü doğru okumayı gerektirir.

Kaynağın verdiği örnekler saklambaç, dolambaç, ambar, amber, cambaz, çember ve kümbettir.

Bu kelimeler bugünkü biçimleriyle böyle yazılır; ses olayı anlatılırken ise b’den önceki m’nin n’den dönüşmüş olduğu gösterilir.

Saklambaç sözcüğü saklanbaç biçimiyle, dolambaç sözcüğü dolanbaç biçimiyle, ambar sözcüğü anbar biçimiyle, cambaz sözcüğü canbaz biçimiyle, çember sözcüğü çenber biçimiyle, kümbet sözcüğü de günbed biçimiyle ilişkilendirilir.

Amber de aynı örnek dizisinin içinde yer alır.

Bu gösterimler kelimeyi bugün farklı yazmak için değil, ses değişiminin hangi noktada gerçekleştiğini göstermek için kullanılır.

Bu konuda en güvenli öğrenme yolu, örnekleri bir liste olarak ezberlemekten önce ortak ilişkiyi fark etmektir.

Verilen kelimelerin hepsinde bugünkü yazımda m-b dizilişi görülür.

Fakat yalnız m ve b harflerini görmek, tek başına dudak ünsüzlerinin benzeşmesi demek için yeterli değildir.

Açıklama n’den m’ye dönüşme bağlantısıyla kurulmalıdır.

Kaynağın cümlesi özellikle b ünsüzünden önce gelen n ünsüzünü işaret eder.

Dolayısıyla soruda bir kelime verildiğinde, “Burada b’den önceki m, n’den dönüşmüş olarak mı açıklanıyor?” sorusu sorulmalıdır.

Sınav sorularında yanlış anlama çoğunlukla değişimin yönünden doğar.

Bu olay m’nin n’ye dönüşmesi değildir.

B’nin m’ye dönüşmesi de değildir.

Doğru ifade, b’den önce gelen n’nin m’ye dönüşmesidir.

Cevap seçeneklerinde bu yön ters verilirse seçenek konu başlığına benzese bile doğru kabul edilmemelidir.

Aynı şekilde yalnız “ünsüz benzeşmesi vardır” demek de eksik kalabilir; çünkü hangi sesin hangi sese benzediği ve bunun hangi ortamda gerçekleştiği belirtilmelidir.

Başlığın adı uzun olsa da çekirdek bilgi kısadır: n sesi, b’den önce m olur.

Kuralın sınırı ayrıca önemlidir.

Kaynak “bazı kelimeler” dediği için, bu başlık her yeni kelime üzerinde üretilecek mekanik bir kural gibi kullanılmamalıdır.

Bir kelimenin içinde m-b dizilişi bulunması, o kelimenin mutlaka bu ses olayıyla açıklanacağı anlamına gelmez.

Bunun için kaynakta veya soruda n’den m’ye dönüşme ilişkisini kurduracak dayanak bulunmalıdır.

Bu ayrım, özellikle öğrencinin örnekleri genişletirken hata yapmasını önler.

Konu dar görünür; fakat bu darlık, doğru öğrenmenin bir parçasıdır.

Dudak ünsüzlerinin benzeşmesini başka ünsüz olaylarıyla karıştırmamak gerekir.

Burada kelimenin sonundaki sert ünsüzün ek alınca yumuşaması anlatılmaz.

Ek başındaki ünsüzün kendinden önceki sese göre sertleşmesi de anlatılmaz.

Olay kelime içinde, b’den önceki n’nin m’ye dönüşmesiyle sınırlıdır.

Bu yüzden çözüm sırasında önce kelimenin yapısına değil, verilen ses ilişkisine bakmak daha yararlı olur.

Eğer örnek kaynakta verilen kelimelerden biriyse, cevap bu özel dönüşümle açıklanır.

Başka bir ses olayı adı, ancak kelimede ayrıca gösterilen başka bir değişim varsa düşünülmelidir.

Örneklerin açıklama biçimiyle bugünkü yazımı birbirinden ayrı tutulmalıdır.

Ambar kelimesi bugün ambar olarak yazılır; anbar biçimi, kuralı görünür kılmak için kullanılan açıklama biçimidir.

Çember kelimesi çemberdir; çenber gösterimi, n’nin m’ye dönüşmesini anlatmaya yarar.

Aynı mantık saklambaç ve dolambaç için de geçerlidir.

Öğrenci bu iki katmanı karıştırırsa ya kelimeyi yanlış yazar ya da ses olayını yanlış yönde açıklar.

Doğru yaklaşım, kelimenin yerleşmiş yazımını korumak ve ses olayını yalnız açıklama düzeyinde izlemektir.

Bu başlıkta gereksiz ayrıntı eklemek öğrenmeyi kolaylaştırmaz.

Kaynak, olayın tarihçesini veya bütün Türkçe kelimelerdeki dağılımını anlatmaz; yalnız bazı kelimelerdeki n-m değişimini ve örneklerini verir.

Bu nedenle açıklama da o sınırda kalmalıdır.

Soru çözümünde öğrenciden beklenen, kelimenin kaynakta verilen örneklerle aynı ilişkiyi taşıyıp taşımadığını görmesidir.

Özellikle “dudak” sözcüğü başlıkta geçtiği için dudakla çıkarılan bütün sesleri kapsayan geniş bir konu sanılmamalıdır.

Buradaki pratik bilgi, b önündeki n’nin m’ye dönüşmesidir.

Bir kelime üzerinde kontrol yapılırken üç adımlı düşünmek yeterlidir.

Önce kelimede b’den önce m bulunup bulunmadığına bakılır.

Sonra bu m’nin n’den dönüşmüş olarak açıklanıp açıklanmadığı değerlendirilir.

Son olarak kelimenin kaynakta verilen güvenli örneklerden biri olup olmadığına dikkat edilir.

Bu üç kontrol birlikte sağlanıyorsa dudak ünsüzlerinin benzeşmesi tanınır.

Kontrollerden biri eksikse, aynı adlandırmayı kullanmak için acele edilmemelidir.

Böylece konu hem fazla genişletilmez hem de seçeneklerdeki benzer ama yanlış açıklamalardan ayrılır.

Bu ses olayının öğretiminde örneklerin sayıca az olması bir eksiklik gibi görülmemelidir.

Tam tersine, az örnek konunun sınırını belirginleştirir.

Öğrenci önce kuralı tek cümleyle kurmalı, sonra örneklerin bu cümleye nasıl bağlandığını görmelidir.

Örnekleri çok kez tekrar etmek yerine her örnekte aynı ilişkiyi bir kez fark etmek yeterlidir.

Böylece konu hem kaynakta verilen bilgiye bağlı kalır hem de gereksiz genellemelere açılmaz.

Ses bilgisi sorularında güçlü cevap, çoğu zaman uzun açıklama değil, doğru sınırlanmış açıklamadır.

Öğrenci açısından bu konuya en uygun çalışma biçimi, önce kaynakta verilen biçimleri doğru okumak, sonra her birini aynı çekirdek cümleyle açıklamaktır.

Bu çekirdek cümle kurulduktan sonra örnek listesini büyütmeye çalışmak gerekmez.

Çünkü sınavda ölçülen şey, çoğunlukla ses olayının adını doğru koymak ve değişimin yönünü doğru göstermektir.

Dar kapsamlı bir ses olayını geniş bir kurala dönüştürmek, doğru bilgiyi güçlendirmek yerine belirsizleştirir.

Sonuç olarak dudak ünsüzlerinin benzeşmesi, az örnekli fakat yön bilgisi önemli olan bir ses olayıdır.

Öğrenilecek temel cümle, b ünsüzünden önce gelen n ünsüzünün m’ye dönüşmesidir.