Ses Türemesi Konu Anlatımı

Ses türemesi, bir sözcüğün yeni biçiminde önceki biçiminde bulunmayan bir sesin ortaya çıkmasıdır.

Ses düşmesinde sözcük kısalır; türemede ise ses dizisine yeni bir unsur katılır.

Bu yeni unsur ünlü de olabilir, ünsüz de olabilir.

Konuyu doğru çözmek için yine karşılaştırma gerekir.

Sözcüğün yalın biçimiyle ekli, küçültmeli, pekiştirmeli veya kalıplaşmış biçimi yan yana getirilir.

Yeni biçimde fazladan bir ses varsa ve bu ses önceki biçimde yoksa türeme vardır.

Eğer ses zaten kökte bulunuyorsa türeme kararı verilmez.

Ünlü türemesi özellikle bazı kısa sözcüklerde ve küçültme biçimlerinde belirginleşir.

Az sözcüğü azıcık biçimini aldığında araya ı sesi girer.

Dar sözcüğü daracık olurken a sesi belirginleşir.

Bir sözcüğü biricik, genç sözcüğü gencecik biçiminde kullanıldığında da yeni bir ünlü görülür.

Bu dört örnek sınav için güçlü bir çekirdek oluşturur.

Ancak amaç yalnızca örnek ezberlemek değildir.

Aday bu örneklerdeki ortak mantığı görmelidir: Yeni biçimdeki ünlü, sözcüğün yalın biçiminde yoktur ve eklenme sürecinde ortaya çıkmıştır.

Ünlü türemesinde standart çerçeve, kabul edilmiş yazılı biçimlerdir.

Kişisel söyleyişle araya ses katmak veya konuşurken kelimeyi uzatmak ses türemesi sayılmaz.

Sınavda adaydan, yazı dilinde yerleşmiş sözcük biçiminde gerçekten yeni bir ünlü bulunup bulunmadığını görmesi beklenir.

Bu nedenle “kulağıma arada ses geliyor” düşüncesi yeterli değildir.

Sesin önceki biçimde bulunmadığı ve yeni biçimde yazılı ya da standart olarak yer aldığı gösterilmelidir.

Böylece türeme, geçici telaffuz farkından ayrılır.

Türeme ile düşme birbirinin tersidir.

Düşmede eski biçimde bulunan bir ses yeni biçimde kaybolur; türemede eski biçimde bulunmayan ses yeni biçimde belirir.

Aday “azıcık” örneğinde fazlalığı, “aklı” örneğinde eksilmeyi görmelidir.

Türeme ile yumuşama da farklıdır.

Yumuşamada bir ses başka bir sese dönüşür, sözcüğe yeni ses eklenmez.

Sertleşmede ekin başı sertleşir, yine fazladan ses doğmaz.

Bu ayrımlar yapılmadan yalnız kelimenin değişmiş görünmesine bakmak, yanlış olay adı seçmeye yol açar.

Öpücük ve gülücük gibi biçimler özellikle dikkat ister.

Aday aradaki ünlüyü görüp hemen türeme demek isteyebilir.

Fakat bu tür örneklerde dikkat edilmesi gereken, ünlünün kelimenin kendi yapısına mı ait olduğu, yoksa gerçekten sonradan mı belirdiğidir.

Eğer görülen ünlü kökün veya tabanın kendi sesiyse türeme yoktur.

Bu istisna mantığı, KPSS’nin sevdiği ayrıntıdır.

Soruda görünüşte aynı kalıpta duran sözcükler verilir; aday hangisinde aradaki sesin gerçekten türediğini seçer.

Pekiştirme biçimleri de ünlü türemesiyle ilişkilendirilebilir.

Pekiştirmelerde p, r, s, m gibi unsurlardan sonra ünlü bulunup bulunmadığına dikkat edilmelidir.

Sapa sağlam, güpegündüz gibi örneklerde araya ünlü girmişse türeme görülebilir.

Buna karşılık kıpkırmızı veya masmavi gibi biçimlerde ilgili pekiştirme unsurunun yanında ünlü yoksa aynı türeme kararı verilmez.

Buradaki yöntem, küçültme örneklerinden biraz farklı görünse de temel soru aynıdır: Önceki biçimde olmayan bir ünlü yeni yapıda ortaya çıktı mı?

Ünsüz türemesi, ses türemesinin diğer yüzüdür.

Bazı kelimelerde ya da pekiştirmeli yapılarda önceki biçimde bulunmayan ünsüzler ortaya çıkabilir.

Çırılçıplak ve sırıl sıklam gibi örneklerde hem ünlü hem ünsüz yönüyle birden fazla ses hareketi bulunabilir.

Bu tür yapılarda aday yalnız ilk fark ettiği sese göre karar vermemelidir.

Araya gelen ünlü ayrı, beliren ünsüz ayrı değerlendirilebilir.

Bir sözcükte birden fazla ses olayı bulunması, türeme bilgisini geçersiz kılmaz; tam tersine her yeni sesin ayrı ayrı görülmesini gerektirir.

Ses türemesi sorularında izlenecek yöntem nettir.

Önce sözcüğün yalın biçimi veya temel biçimi belirlenir.

Sonra yeni biçimdeki sesler tek tek karşılaştırılır.

Fazladan görünen sesin ekin normal parçası mı, kökün kendi sesi mi, yoksa gerçekten türemiş bir ses mi olduğu düşünülür.

Eğer ses kökte yoksa ve yeni yapıda ortaya çıkmışsa türeme vardır.

Ses kökte zaten varsa veya yalnız yazımda yanlış ayrılmış gibi görünüyorsa türeme yoktur.

Bu yöntem, özellikle benzer küçültme ve pekiştirme örneklerinde doğru seçim sağlar.

KPSS tuzağı, adayın “azıcık, daracık, biricik, gencecik” örneklerini ezberleyip her benzer sözcüğe aynı etiketi yapıştırmasıdır.

Oysa sınav, ezberi sınamakla yetinmez; istisnayı da sorar.

Bir seçenekte gerçek ünlü türemesi, diğerinde ünsüz düşmesi, başka birinde yumuşama bulunabilir.

Aday her seçenekte önce fazlalık mı eksilme mi olduğuna karar vermelidir.

Fazlalık varsa bunun önceki biçimde gerçekten bulunmadığını kanıtlamalıdır.

Kanıtlanamayan fazlalık, türeme değildir.

Bu dikkat, ses türemesini bütün ses olayları içinde güvenli biçimde ayırır.

Küçültme örneklerinde adayın izleyeceği yol, önce taban sözcüğü bulmak, sonra küçültmeli biçimde araya hangi sesin girdiğini göstermektir.

Az ile azıcık arasında ı sesi, dar ile daracık arasında a sesi, bir ile biricik arasında i sesi, genç ile gencecik arasında e sesi dikkat çeker.

Bu sesler taban biçimde bulunmadıkları için türeme olarak değerlendirilir.

Ancak ekin kendisini yanlış ayırmak da mümkündür.

Aday, ekin parçası olan sesle türeyen sesi karıştırmamak için taban biçimi açıkça yazmalı ve yeni biçimde fazlalığı göstermelidir.

Pekiştirmelerde yöntem biraz daha görsel çalışır.

Sözcüğün ilk heceye kadar alınan bölümü p, r, s, m gibi pekiştirme unsurlarıyla genişler.

Bu unsurdan sonra ünlü gelmişse ünlü türemesi görülebilir.

Sapa sağlam veya güpegündüz gibi biçimlerde pekiştirme unsurunun yanında beliren ünlü bu yüzden önemlidir.

Buna karşılık kıpkırmızı, masmavi gibi biçimlerde aynı noktada ünlü yoksa ünlü türemesi denmez.

Sınav tuzağı tam burada kurulur: Pekiştirme gördüğü her yerde türeme arayan aday, ünlünün gerçekten belirmediği örnekleri yanlış işaretler.

Ünsüz türemesi de “fazladan ses” mantığıyla çözülür.

Bazı kalıplaşmış pekiştirmelerde veya ikileme benzeri yapılarda önceki biçimde bulunmayan ünsüzler ortaya çıkabilir.

Bu durum, ünlü türemesinden ayrı adlandırılabilir.

Aynı sözcükte hem ünlü hem ünsüz türemesi bulunması mümkündür.

Aday bir yeni ses gördüğünde durmamalı, başka yeni sesler de var mı diye bakmalıdır.

Çünkü soru, özellikle “hangi ses olayı vardır” yerine “hangileri vardır” mantığıyla seçenekleri zorlaştırabilir.

Türeme sorularının önemli istisnası, yeni sanılan sesin aslında kelimenin kendisine ait olmasıdır.

Öpücük ve gülücük gibi örneklerde aradaki ünlüler biçimsel olarak dikkat çekse de bunlar aynı çekirdek türeme grubuna alınmaz.

Çünkü görülen ünlü, tabanın yapısıyla veya ekleşme düzeniyle açıklanır; “azıcık” örneğindeki gibi tabanda hiç olmayan bir sesin sınavlık biçimde belirmesi değildir.

Bu ayrım, ezber listesine yaslanan adayı ayırır.