Fiil (Eylem) Konu Anlatımı

Fiil, varlıkların yaptığı işi, geçirdiği değişimi veya içinde bulunduğu durumu bildiren sözcük türüdür.

Eylem adı da bu yüzden kullanılır; çünkü fiiller cümlede hareket, süreç ve durum değerini taşır.

Ancak hareket yalnızca koşmak, yazmak, taşımak gibi dışarıdan açıkça görülen davranışlarla sınırlı değildir.

Sararmak, büyümek, solmak, yaşlanmak gibi oluş bildiren sözcükler de fiildir.

Durmak, uyumak, susmak, sevinmek, beklemek gibi durum bildiren sözcükler de fiil alanına girer.

Ortak nokta, bu sözcüklerin bir varlığı zaman içinde bir iş, oluş veya hâl içinde göstermesidir.

Fiilin sözcük türleri içindeki ayırt edici tarafı, çekimlenerek yargı kurabilmesidir.

Oku kökü okudu, okuyor, okuyacak, okur, okusun, okumalı gibi biçimlere girdiğinde zaman veya tasarlama anlamı kazanır.

Okudum, okudun, okudu biçimlerinde kişi bilgisi de eklenir.

Böylece eylem, cümlede yüklem olabilecek bitmiş bir yargıya dönüşür.

Ad soylu sözcükler ek fiil yardımıyla yüklem olabilir; fakat fiiller kendi kök anlamlarıyla eylem taşır ve fiil çekim ekleriyle yargı bildirir.

Bu nedenle fiili tanırken yalnız anlam değil, çekimlenebilme özelliği de dikkate alınmalıdır.

Fiil kökü ve fiil gövdesi arasındaki fark, yapı sorularında önemlidir.

Fiil kökü, daha küçük anlamlı parçaya ayrılmadan eylem anlamı veren temeldir: gel, yaz, gör, bil, sev gibi.

Fiil gövdesi ise yapım eki alarak oluşmuş yeni eylem biçimidir: başla, güzelleş, temizle, yürüt gibi.

Yapı bakımından fiiller basit, türemiş veya birleşik olabilir.

Geldi sözcüğünde gel kökü çekim eki almıştır; türetme yoksa basit fiil sayılır.

Temizledi sözcüğünde temiz adından fiil yapan ekle yeni bir gövde oluşmuştur.

Yardımcı fiille veya kurallı birleşik yapıyla kurulan fiiller ise birleşik fiil başlığına girer.

Soru kökü yapı istiyorsa, anlam türünden önce bu biçimsel kuruluş incelenir.

Fiiller içerik bakımından iş, oluş ve durum diye üç temel grupta ele alınır.

İş fiilleri, öznenin yaptığı eylemden etkilenen bir nesne düşündürür; okumak, yazmak, kırmak, taşımak gibi fiiller bu alandadır.

Oluş fiilleri, öznenin kendi iradesinden çok zamanla gerçekleşen değişimi anlatır; sararmak, büyümek, yaşlanmak, olgunlaşmak gibi.

Durum fiilleri ise öznenin içinde bulunduğu hâli veya süren bir durumu bildirir; durmak, yatmak, susmak, beklemek gibi.

Bu ayrım fiilin anlam yönüyle ilgilidir.

Aynı fiil başka başlıklarda kip, kişi, çatı veya yapı bakımından ayrıca incelenebilir.

Fiil ile fiilimsi ayrımı sık karşılaşılan bir tuzaktır.

Gelmek, gelen, gelince, okuyarak, yazdıkça gibi biçimler eylem anlamı taşır; fakat çekimli fiil gibi bitmiş yargı kurmaz.

Gelmek istiyorum cümlesinde gelmek sözcüğü eylem anlamını koruyan bir isim-fiildir; yüklem istiyorum sözcüğüdür.

Gelen öğrenci ifadesinde gelen, öğrenciyi niteleyen sıfat-fiil değerindedir.

Gelince haber ver cümlesinde gelince, zaman ilgisi kuran zarf-fiil gibi çalışır.

Bu örneklerde eylem kökü vardır, fakat kip ve kişiyle tamamlanmış yargı yoktur.

Bu nedenle her eylem anlamlı biçim çekimli fiil sayılmaz.

Fiiller kip ve zaman bakımından da incelenir.

Haber kipleri, eylemin zamanla ilişkisini gösterir; geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş zaman gibi anlamlar bu grupta düşünülür.

Dilek kipleri ise gereklilik, istek, şart, emir gibi tasarlama değerleri kurar.

Geldi, geliyor, gelecek, gelir biçimleri zaman anlamı taşırken gelsin, gelmeli, gelse, gele biçimleri tasarlanan veya istenen eylem alanına yaklaşır.

Kişi ekleri ise eylemin kim tarafından gerçekleştirildiğini ya da yargının hangi kişiyle ilişkilendiğini gösterir.

Fiil çekiminde kip ve kişi birlikte okunduğunda yüklemin anlamı netleşir.

Olumsuzluk, soru ve anlam kayması da fiil çözümünde yer alır.

Olumsuzluk eki genellikle ma, me biçimiyle fiile eklenir: gelmedi, okumuyor, yazmayacak.

Soru anlamı mi parçacığıyla kurulur ve yazım bakımından ayrı kullanılır: geldi mi, okuyacak mı.

Anlam kayması ise biçimsel kip ile cümlede kastedilen zaman ya da anlamın farklılaşmasıdır.

Yarın geliyorum cümlesinde şimdiki zaman biçimi gelecek zaman anlamı taşıyabilir.

Her başlıkta aynı soru sorulmadığı için öğrenci önce soru kökünün fiilin anlamını mı, yapısını mı, çekimini mi, kipini mi yoksa çatı özelliğini mi istediğini belirlemelidir.

Fiil ile yüklem de aynı kavram değildir.

Her çekimli fiil cümlede yüklem olabilir, fakat her yüklem fiil olmayabilir.

Hava soğuktu cümlesinde yüklem ad soylu bir yapıdır ve ek fiille yargı kurmuştur.

Çocuk koştu cümlesinde ise yüklem çekimli fiildir.

Fiil sözcük türünü, yüklem cümledeki görevi anlatır.

Bu ayrım özellikle sözcük türleri ile cümlenin ögeleri birlikte sorulduğunda önem kazanır.

Bir sözcüğün fiil olması onun her zaman yüklem görevinde olduğu anlamına gelmez; fiilimsi biçimlerde eylem anlamı bulunur ama yüklem başka bir sözcük olabilir.

KPSS düzeyinde fiil sorularında güvenli çözüm, aşamalı düşünmektir.

Önce sözcüğün iş, oluş veya durum bildiren bir eylem kökü ya da gövdesi taşıyıp taşımadığına bakılır.

Sonra bu eylemin kip ve kişiyle çekimlenip çekimlenmediği değerlendirilir.

Ardından soru kökü hangi başlığı istiyorsa o yönden inceleme yapılır: içerik isteniyorsa iş, oluş, durum ayrımı; yapı isteniyorsa basit, türemiş, birleşik; çekim isteniyorsa kip ve kişi; çatı isteniyorsa özne ve nesne ilişkisi.

Böyle yaklaşmak, fiili yalnızca hareket bildiren kelime diye ezberleme hatasını önler ve konunun alt başlıklarını düzenli biçimde birbirinden ayırır.

Fiilin tanınmasında mastar denemesi de yardımcı olabilir.

Bir kök ya da gövdeye mak, mek getirildiğinde doğal bir eylem adı oluşuyorsa fiil olma ihtimali artar: gelmek, görmek, düşünmek, sararmak gibi.

Ancak bu deneme tek başına yeterli değildir; çünkü cümledeki sözcük fiilimsi eki almış olabilir veya isimleşmiş bir kullanım içinde bulunabilir.

Gül sözcüğü bir cümlede çiçek adı olarak isim, başka bir cümlede gülmek eyleminin emir biçimi olarak fiil olabilir.