Öge Dizilişine Göre Cümleler Konu Anlatımı

Öge dizilişine göre cümleler, Türkçenin temel söz dizimi düzenini ve bu düzenden sapmaları anlamaya yarar.

Bu başlıkta cümlenin fiil cümlesi ya da isim cümlesi olması ikinci plandadır; önemli olan yüklemin cümlede nerede bulunduğudur.

Yüklem, cümlenin yargısını taşıyan unsurdur ve çoğu Türkçe cümlede sonda yer alır. “Öğrenciler sınavdan sonra kütüphaneye gitti” cümlesinde yüklem “gitti” sözcüğüdür ve en sondadır; bu nedenle cümle kurallıdır. “Sınavdan sonra kütüphaneye gitti öğrenciler” biçiminde yüklem sonda değildir; cümle devriktir.

Aynı anlam korunabilir, fakat diziliş değiştiği için adlandırma değişir.

Bu sınıflandırma, ögelerin türünü değil, yüklemin yerini esas aldığı için önce yüklem bulunmadan doğru sonuca ulaşılamaz.

Kurallı cümle, yüklemi sonda bulunan cümledir.

Türkçenin genel anlatım alışkanlığı yardımcı unsurlardan temel yargıya doğru ilerler; özne, nesne, tümleçler ve zarflar yüklemden önce gelir, yargı son noktada tamamlanır. “Bu sabah raporu dikkatle inceledim” cümlesinde zaman, nesne ve durum bilgisi yüklemden önce verilmiştir; yüklem “inceledim” sözüyle cümlenin sonunda yer alır.

Cümle isim yüklemli olsa da aynı kural geçerlidir: “Toplantı salonu oldukça kalabalıktı” cümlesinde “kalabalıktı” yüklemi sonda bulunduğu için cümle kurallıdır.

Demek ki kurallılık, yüklemin fiil olmasına bağlı değildir.

Yüklem isim de olsa fiil de olsa son konumdaysa cümle kurallı sayılır.

Soru cümlelerinde de karar yüklem üzerinden verilir; “Hazır mısın?” cümlesinde yüklem soru biçimiyle sonda kabul edilir.

Devrik cümlede yüklem cümlenin sonunda bulunmaz.

Bu tür cümleler konuşma dilinde, şiirde, vurgulu anlatımlarda ve kimi atasözü ya da kalıplaşmış ifadelerde karşımıza çıkar. “Geldi baharın ilk kokusu” cümlesinde yüklem “geldi”dir ve başta yer aldığı için cümle devriktir. “Çok yorulmuş bugün çocuklar” cümlesinde yüklem “yorulmuş”tur; ardından zaman ve özne bilgisi geldiği için diziliş kurallı değildir.

Devrik cümle bozuk cümle demek değildir; anlam ve dil bilgisi bakımından doğru olabilir.

Sınavda adayın yanılmaması gereken nokta budur: devriklik anlatım kusuru değil, yüklemin yerinden doğan bir diziliş özelliğidir.

Ancak devrik bir cümlede yüklemi yanlış sınırlandırmak kolaydır; özellikle birleşik yüklemlerde bütün yüklem bir arada değerlendirilmelidir.

Eksiltili cümle, yüklemi söylenmeyen fakat bağlamdan anlaşılabilen cümledir.

Bu tür yapılarda cümle tamamlanmış bir yargı gibi görünmez; anlatıcı yüklemi düşürür, okuyucu ya da dinleyici eksik parçayı bağlamdan kurar. “Kapının önünde uzun bir kuyruk...” ifadesinde açık bir yüklem yoktur; bağlam “vardı, oluştu, bekliyordu” gibi bir yargıyı düşündürebilir. “Bir yanda telaş, bir yanda sessizlik...” anlatımı da yüklemsizdir.

Eksiltili cümle ile devrik cümle karıştırılmamalıdır.

Devrik cümlede yüklem vardır ama sonda değildir; eksiltili cümlede ise yüklem hiç söylenmemiştir. “Geldi herkes erkenden” devriktir, çünkü “geldi” yüklemdir. “Herkes erkenden...” eksiltilidir, çünkü yargıyı açıkça taşıyan bir yüklem yoktur.

Bu ayrım, soru köklerinde özellikle yoklanır.

Bu başlığın kural çerçevesinde öznenin yeri belirleyici değildir.

Bazı adaylar özne baştaysa kurallı, özne sondaysa devrik gibi bir kestirme kullanır; bu yöntem yanlıştır. “Bahçede oynuyor çocuklar” cümlesi devriktir, çünkü yüklem ortadadır; öznenin sonda olması yalnızca bu devrikliği görünür kılar. “Çocuklar bahçede oynuyor” cümlesi kurallıdır, çünkü yüklem sonda yer alır. “Bahçede çocuklar oynuyor” cümlesi de kurallıdır; özne ortada bulunsa bile yüklem sondadır.

Aynı biçimde nesnenin ya da zarf tümlecinin yükleme yakınlığı da tek başına karar verdirmez.

Söz dizilişinde farklı ögeler yer değiştirebilir; sınıflandırma bu yer değişikliklerinin hepsine değil, yalnız yüklemin son konumda olup olmamasına bakar.

Fiilimsi bulunan cümlelerde dikkat daha da artmalıdır.

Fiilimsiler fiil kökenli olsalar da çekimli yüklem değildir. “Erken gelen öğrenciler salona alındı” cümlesinde “gelen” sıfat-fiildir, yüklem “alındı”dır ve sonda bulunduğu için cümle kurallıdır. “Salona alındı erken gelen öğrenciler” cümlesinde yüklem yine “alındı”dır, fakat sonda değildir; cümle devriktir. “Erken gelen öğrenciler...” biçiminde söz kesilirse açık yüklem bulunmadığı için eksiltili anlatım oluşur.

Sınavda birden çok fiil kökenli sözcük varsa her birini yüklem sanmak hataya götürür.

Yüklem, kip ve kişi ya da ek fiil yoluyla cümlenin yargısını bitiren unsurdur.

Diziliş sınıflandırması bu unsur belirlendikten sonra yapılır.

Kurallı ve devrik cümleler, yüklem türüyle birlikte de sorulabilir.

Bir cümle hem kurallı hem fiil cümlesi, hem devrik hem isim cümlesi olabilir. “Bu karar çok yerindeydi” kurallı isim cümlesidir. “Çok yerindeydi bu karar” devrik isim cümlesidir. “Soruları dikkatle çözdü” kurallı fiil cümlesidir. “Dikkatle çözdü soruları” devrik fiil cümlesidir.

Bu nedenle seçeneklerde birden fazla sınıflandırma birlikte verildiğinde aday önce yüklemi bulmalı, sonra ayrı ayrı iki soru sormalıdır: yüklem türü nedir ve yüklem cümlede nerededir?

Eksiltili cümlede ise yüklem açık olmadığı için yüklem türü üzerinden yapılan sınıflandırma çoğu zaman uygulanamaz; bağlamdan tamamlanan yargı tahmin edilse bile soru açık biçimde istenmedikçe varsayımla tür belirlemek doğru değildir.

Öge dizilişine göre sınıflandırmada en güvenli yol, noktalama ve vurguya değil dil bilgisel yapıya bakmaktır.

Üç nokta, kısa kesilmiş anlatımlar ve şiirsel söz dizimi eksiltili cümle izlenimi verebilir; fakat yüklem gerçekten var mı, önce bu araştırılır. “Ne güzel parlıyor şehir geceleri” cümlesinde yüklem “parlıyor”dur, sonda değildir; devrik cümledir. “Şehir geceleri, ne güzel...” ifadesinde açık yüklem yoktur; eksiltili cümle değerlendirmesi yapılabilir.

KPSS’de tuzak, adayın cümleyi anlamca tamamlayıp gerçekte yazılmamış yüklemi varmış gibi davranmasıdır.

Çözümleme yazılı cümledeki unsurlarla yapılır.

Yüklem sonda ise kurallı, sonda değilse devrik, yoksa eksiltili sonucuna gidilir; diğer ögelerin yeri bu kararı ancak dolaylı olarak etkiler.

Bu sınıflandırmada cümlenin anlamca tamamlanmış görünmesi de tek başına yeterli değildir. “Ne güzel bir sabah!” ifadesinde bir duygu aktarılır; ancak açık yüklem yoktur.

Bağlam “bu, ne güzel bir sabahtır” biçiminde tamamlanabilir, fakat yazılı biçimde yüklem söylenmediği için eksiltili anlatım değerlendirmesi yapılır. “Ne güzel başladı sabah!” cümlesinde ise yüklem “başladı”dır; sonda olmadığı için devrik cümledir.

İki yapı arasında ünlem tonu bakımından benzerlik bulunabilir, ama dil bilgisel karar yüklemin varlığına göre değişir.

Sınavda üç nokta, ünlem ya da şiirsel söyleyiş görüldüğünde önce yüklem aranmalı, duygu değerine göre hüküm verilmemelidir.