Zarf (Belirteç) Konu Anlatımı

Zarf, Türkçedeki adıyla belirteç, cümlede hareketin veya niteliğin anlamını tamamlayan sözcük türüdür.

Kaynak anlatım zarfları sıfatlarla birlikte niteleyici sözcükler arasında konumlandırır; ancak iki tür arasındaki sınır görev alanına göre çizilir.

Sıfat, isim ve zamir gibi hareket bildirmeyen unsurlara bilgi verir.

Zarf ise fiil, fiilimsi, sıfat ya da başka bir zarfla ilişki kurar.

Bu nedenle zarfı bulmanın en sağlam yolu kelimeyi ezberlemek değil, kelimenin cümlede hangi unsuru etkilediğini görmektir.

Fiili belirten zarflar, eylemin gerçekleşme biçimini, zamanını, yönünü, miktarını veya sebebini bildirir.

Çocuk sessizce yürüdü cümlesinde sessizce, yürüme eyleminin nasıl yapıldığını gösterir.

Dün geldiler cümlesinde dün, gelme eyleminin zamanını belirtir.

İçeri girdi cümlesinde içeri, girme eyleminin yönünü gösterir.

Çok çalıştı cümlesinde çok, çalışma eyleminin miktarını bildirir.

Niçin sustun cümlesinde niçin, eylemin sebebini soru yoluyla arar.

Bu örneklerin ortak noktası, zarfın bir isme değil, hareket bildiren yapıya bağlanmasıdır.

Fiilimsiler de zarfların görev alanına girer.

Erken kalkmak, hızlı yürüyen, sessizce konuşarak gibi yapılarda zarf, fiilimsiyle kurulan hareket anlamını tamamlayabilir.

Erken kalkmak zordur sözünde erken, kalkmak fiilimsisinin zamanını belirtir.

Dikkatli çalışan öğrenci ifadesinde dikkatli, çalışan fiilimsisinin nasıl gerçekleştiğini gösterir; öğrenci adını doğrudan nitelemez.

Bu ayrım özellikle sıfat-fiilli yapılarda önemlidir.

Aday, hemen sağda bir isim gördüğü için zarfı sıfat sanabilir.

Oysa sözcük önce fiilimsiye bağlanıyorsa zarf görevi sürer.

Zarflar yalnızca fiilleri ve fiilimsileri belirtmez; sıfatların ve başka zarfların derecesini de artırabilir, azaltabilir veya sınırlandırabilir.

Çok güzel resim ifadesinde güzel sözcüğü resim adını niteleyen sıfattır; çok ise güzel sıfatının derecesini belirten zarftır.

Pek yavaş yürüdü cümlesinde yavaş, yürüme eyleminin durum zarfıdır; pek ise yavaş zarfının derecesini artırır.

Daha hızlı koştu cümlesinde daha, hızlı zarfını karşılaştırma bakımından belirler.

Bu kullanımlar, zarfın yalnızca fiille sınırlı olmadığını gösterir.

Zarf ile sıfat ayrımında aynı kelime farklı görevler alabilir.

Hızlı tren sözünde hızlı, tren adını nitelediği için sıfattır.

Hızlı koştu cümlesinde hızlı, koşma eylemini belirttiği için zarftır.

Güzel elbise ifadesinde güzel sıfattır; güzel anlattı cümlesinde anlatma biçimini gösterdiği için zarftır.

Erken saat ifadesinde erken, saat adını belirleyen sıfat gibi kullanılabilir; erken geldi cümlesinde gelme eyleminin zamanını bildiren zarftır.

Bu nedenle “bu kelime zarftır” biçiminde ezber yapmak sınavda güvenli değildir.

Zarflar anlam bakımından durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru zarfları gibi gruplara ayrılır.

Durum zarfları eylemin nasıl yapıldığını, zaman zarfları ne zaman gerçekleştiğini, yer-yön zarfları hareketin hangi yöne yöneldiğini, miktar zarfları ne kadar gerçekleştiğini gösterir.

Soru zarfları ise bu bilgileri soru yoluyla ister.

Nasıl çözdün, ne zaman döndün, nereye gittin, ne kadar bekledin örneklerinde soru sözcükleri fiile yönelmişse zarf olur.

Aynı soru sözcüğü bir adı belirliyorsa soru sıfatı, adın yerini tutuyorsa soru zamiri olabilir.

Zarfların önemli bir sınırı, isim çekim ekleriyle ad gibi kullanılmaya başladıklarında tür değiştirebilmeleridir.

İleri git cümlesinde ileri yön zarfıdır; ileriyi gördüm cümlesinde ileriyi adlaşmış bir kullanım olarak değerlendirilir.

Az çalıştı cümlesinde az miktar zarfıdır; azı yeter cümlesinde azı ad görevine yaklaşır.

Cümledeki ekler ve bağlı olunan unsur bu nedenle birlikte incelenmelidir.

Kaynak anlatımın vurguladığı “kiminle ilgileniyor” sorusu burada pratik bir ölçüttür.

KPSS’de zarf soruları çoğu zaman karışık sözcük türü sorularının içinde gelir.

Bir seçenekte sıfat, zamir, edat ve zarf birlikte sorulabilir.

Böyle durumlarda önce yüklem veya fiilimsi bulunmalı, sonra altı çizili sözcüğün bu hareketi tamamlayıp tamamlamadığına bakılmalıdır.

Eğer sözcük bir adın hemen önünde o adın niteliğini veya kapsamını belirliyorsa sıfat ihtimali güçlenir.

Eğer hareketin biçimini, zamanını, yönünü, miktarını ya da sebebini açıklıyorsa zarf olarak değerlendirilir.

Sıfatın derecesini belirten çok, pek, daha gibi sözcükler de unutulmamalıdır.

Sonuç olarak zarf, cümlenin hareket ve derece bilgisini taşıyan esnek bir sözcük türüdür.

Sıfatla ortak yanı niteleyici olmasıdır; ayrıldığı nokta ise çoğunlukla isme değil fiile, fiilimsiye, sıfata veya başka bir zarfa bağlanmasıdır.

Sınavda doğru çözüm için kelimenin sözlük anlamına değil, cümlede üstlendiği ilişkiye bakılır.

Nasıl, ne zaman, nereye, ne kadar, niçin soruları bu ilişkiyi görünür kılar.

Bu bakış, zarfı hem sıfattan hem zamirden hem de isimleşmiş kullanımlardan ayırmayı sağlar.

Durum zarfları, zarf konusunun en görünür bölümüdür.

Eylemin yapılış biçimini bildirir ve nasıl sorusuna cevap verir.

Dikkatle okudu, usulca kapattı, açıkça söyledi, severek çalıştı örneklerinde sözcükler eylemin tarzını anlatır.

Bu sözcüklerin bir kısmı -ce, -ca, -erek, -arak gibi eklerle kurulabilir; fakat ek tek başına karar ölçütü değildir.

Güzel konuştu cümlesinde güzel hiçbir özel zarf eki almadan durum zarfı olur.

Bu yüzden biçimsel ipuçları görev ilişkisiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Zaman zarfları, hareketin ne zaman gerçekleştiğini bildirir.

Dün, bugün, yarın, şimdi, sonra, az önce, sabahleyin gibi sözcükler yükleme zaman bilgisi katabilir.

Sabah toplantı ifadesinde sabah bir adı belirleyen unsur gibi durabilir; sabah geldim cümlesinde gelme eyleminin zamanını gösterir.

Bu ayrım zarf-sıfat sınırının zaman bildiren kelimelerde de geçerli olduğunu gösterir.

Zaman anlamı taşıyan her kelime otomatik zarf değildir; fiile bağlanması gerekir.

Yer-yön zarfları hareketin yönünü gösterir.

İçeri girdi, dışarı çıktı, ileri yürüdü, geri döndü örneklerinde içeri, dışarı, ileri ve geri fiille ilişkilidir.

Bu sözcükler hâl eki aldığında çoğu zaman adlaşır veya dolaylı tümleç olur: içeriye girdi, dışarıdan geldi gibi kullanımlarda ekli biçimin çözümü geleneksel kaynaklarda farklı değerlendirilebilir.

KPSS düzeyinde temel ayrım, eksiz yön bildiren sözcüğün fiile bağlandığında yer-yön zarfı sayılmasıdır.

Ekli biçimlerde ise artık isim çekimi devreye girdiği için dikkatli olunmalıdır.

Miktar zarfları, fiilin, sıfatın veya başka bir zarfın derecesini bildirir.

Çok çalıştı cümlesinde çok, çalışma miktarını gösterir.

Çok güzel sözünde çok, güzel sıfatının derecesini artırır.

Daha hızlı koştu cümlesinde daha, hızlı zarfının karşılaştırma derecesini kurar.

Az, çok, fazla, pek, oldukça, daha, en gibi sözcükler bu alanda sık görülür.

Ancak bunlar da bağlama göre başka türlere kayabilir.

Çok insan geldi cümlesinde çok, insan adını miktar bakımından belirttiği için belgisiz sıfat olarak değerlendirilebilir; çok çalıştı cümlesinde zarftır.

Soru zarfları, fiile veya fiilimsiye yöneltilen sorularla kurulur.

Nasıl çözdün, ne zaman geldin, nereye gidiyorsun, ne kadar bekledin, niçin sustun cümlelerinde soru sözcükleri hareketin biçimini, zamanını, yönünü, miktarını veya sebebini sorar.

Hangi kitabı okudun cümlesinde hangi, kitabı belirttiği için soru sıfatıdır.

Kimi gördün cümlesinde kimi, kişi adının yerine geçtiği için soru zamiridir.

Dolayısıyla soru anlamı taşıyan sözcükleri tür bakımından ayırırken bağlandığı unsur mutlaka belirlenmelidir.

Zarf çözümünde cümlenin yüklemi kadar fiilimsi grupları da önemlidir.

Erken gelen öğrenci ifadesinde erken, gelen fiilimsisinin zamanını belirtir.

Dikkatle yazılmış metin ifadesinde dikkatle, yazılmış fiilimsisinin nasıl gerçekleştiğini anlatır.

Bu yapılarda zarf, adın hemen yakınında görünse bile aslında fiilimsiye bağlıdır.

Aday, sadece sağda isim var diye sıfat sonucuna gitmemelidir.

Önce hareket anlamı taşıyan fiilimsi görülmeli, sonra zarfın ona mı yoksa isme mi bağlandığı anlaşılmalıdır.