Deyim-Atasözü Yanlışları Konu Anlatımı

Deyim ve atasözü yanlışlarında temel sorun, kalıplaşmış sözün kendi düzeniyle cümlenin kurduğu anlam arasındaki uyumsuzluktur.

Deyimler ve atasözleri sıradan sözcük grupları gibi serbestçe değiştirilemez.

Bir deyimin kelimeleri çoğu zaman tek tek anlamlarından daha farklı bir bütün anlam oluşturur; atasözü ise yerleşmiş bir yargı, öğüt ya da deneyim aktarır.

Bu nedenle kalıbın küçük bir parçası değiştirildiğinde, cümle görünüşte anlaşılır kalsa bile anlatım gücü ve doğruluğu zedelenir.

Bu bozuklukların bir bölümü biçim yanlışından doğar.

Yerleşik deyimde bulunmayan bir kelimeyi eklemek, kalıptaki fiili yakın anlamlı başka bir fiille değiştirmek ya da iki deyimi aynı anda kullanmaya çalışmak cümleyi bozar.

Deyimlerin kalıp değeri, her sözcüğün gelişigüzel değiştirilemeyeceğini gösterir.

Atasözlerinde de benzer bir durum vardır.

Bir atasözünün ana yargısı tersine çevrilir, eksik bırakılır veya başka bir atasözünün parçasıyla karıştırılırsa söz tanıdık gelse bile doğru kullanılmamış olur.

Anlam yanlışları daha dikkatli okuma ister.

Kimi cümlede deyim biçimce doğru olabilir, fakat anlatılan duruma uygun düşmez.

Örneğin olumlu bir tutumu anlatması gereken yerde olumsuz çağrışımlı bir deyim kullanılırsa, ya da bir atasözü öğüt verdiği durumdan büsbütün farklı bir olaya bağlanırsa anlam sapması oluşur.

Burada sorun kalıbı bilmekle bitmez; kalıbın hangi duygu, tavır ve sonuç ilişkisini taşıdığını da görmek gerekir.

Çözümde önce cümledeki sözün gerçekten kalıplaşmış bir ifade olup olmadığı anlaşılır.

Ardından bu kalıbın yerleşik biçimi ve cümlede üstlendiği anlam kontrol edilir.

Kelime değişikliği kalıbı bozuyor mu, deyimin anlattığı tutum cümlenin bağlamına uyuyor mu, atasözü verilen durumla aynı deneyimi mi karşılıyor soruları birlikte düşünülür.

Deyim ve atasözü yanlışlarını ayırt eden ölçü, kulağa aşina gelen sözle yetinmemektir.