Özne Eksikliği Konu Anlatımı

Özne eksikliğini doğru anlamak için önce öznenin cümledeki görevini netleştirmek gerekir.

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da yüklemin anlattığı durumu üzerine alan kimse veya şeydir.

Yükleme “kim”, “ne”, “olan kim” ya da “olan ne” soruları yöneltildiğinde özne bulunur. “Yazar yeni kitabını yayımladı.” cümlesinde yayımlama işini yapan “yazar”dır. “Yaralı kuş yerde kıpırdamadan yatıyordu.” cümlesinde yatma durumunu üzerine alan öge “yaralı kuş”tur.

Bazı cümlelerde özne açıkça söylenir; bazı cümlelerde kişi eki sayesinde gizli özne anlaşılır.

Gizli özne de gerçek öznedir, fakat öge sıralamasında ayrıca sayılmaz.

Bu ayrım önemlidir, çünkü özne eksikliği çoğu zaman öznenin hiç bulunmamasından değil, bir cümledeki öznenin başka bir yargıya yanlışlıkla taşınmasından doğar.

Birden fazla yüklemli yapılarda öge ortaklığı kurulabilir.

Sıralı cümlelerde birden çok cümle virgül ya da noktalı virgülle art arda gelir; bağlı cümlelerde bu cümleler bağlaçlarla birbirine bağlanır; birleşik cümlelerde ise temel cümleyi tamamlayan yan cümlecikler bulunur.

Bu yapılarda bazı ögeler ortak kullanılabilir.

Ortaklık doğruysa cümle akıcı olur: Aynı özne gerçekten iki yüklemin de öznesiyse özneyi yeniden söylemek gerekmez.

Fakat ortak kullanılan özne ikinci yükleme anlamca ya da dil bilgisi bakımından uymuyorsa özne eksikliği ortaya çıkar.

Buradaki sorun, eksik bırakılan öznenin zihinde yanlış bir özneyle tamamlanmasıdır.

“Kimse yardımdan kaçmamış, elinden geleni yapmıştı.” cümlesi bu bozukluğun açık bir örneğidir.

İlk yargıda özne “kimse”dir: “Kimse yardımdan kaçmamış.” İkinci yargıya geçildiğinde özne söylenmediği için aynı öznenin sürdüğü sanılır.

O zaman cümle “kimse elinden geleni yapmıştı” biçiminde anlaşılır; bu da anlatılmak istenen olumlu yargıyla bağdaşmaz.

İkinci yargının öznesi “herkes” olmalıdır.

Düzeltilmiş biçim, “Kimse yardımdan kaçmamış, herkes elinden geleni yapmıştı.” olur.

Bu düzeltme, yalnızca bir sözcük ekleme işlemi değildir; iki yargının özne alanlarını ayırır.

Birinci yargı olumsuzluk bildiren “kimse” üzerine kurulurken ikinci yargı olumlu davranışı üstlenen “herkes” üzerine kurulur.

Aynı mantık nesne gibi görünen bir adın ikinci yargıda özne olması gerektiği durumlarda da görülür. “Kitabınızı okudum, çok sürükleyiciydi.” cümlesinde ilk yüklem “okudum”dur ve gizli öznesi “ben”dir. “Kitabınızı” sözü ilk yargıda nesne görevindedir.

İkinci yüklem “sürükleyiciydi” biçimindedir; bu niteliği üzerine alan öge ise okuyan kişi değil, kitaptır.

Cümlede ikinci yargının öznesi açıkça verilmediği için “ben çok sürükleyiciydim” gibi yanlış bir bağlantı oluşur.

Doğru anlatım “Kitabınızı okudum, kitap çok sürükleyiciydi.” biçimindedir.

Böylece ilk yargıda işi yapan kişi ile ikinci yargıda nitelenen varlık birbirinden ayrılır.

Özne eksikliği, edilgen yapılı cümlelerde de dikkat ister.

Edilgen çatılı cümlelerde yapılan işten etkilenen öge sözde özne olabilir. “Derginin son kontrolleri yapılıp baskıya gönderildi.” cümlesinde ilk bölümde yapılan iş “son kontroller” üzerinde gerçekleşir; ikinci bölümde baskıya gönderilen ise “dergi”dir.

Eğer “dergi” öznesi ikinci yargıda söylenmezse “son kontroller baskıya gönderildi” anlamı doğar.

Bu yüzden cümle “Derginin son kontrolleri yapılıp dergi baskıya gönderildi.” biçiminde tamamlanmalıdır.

Burada eksiklik, yüklemlerin aynı varlık üzerine kurulmamış olmasından kaynaklanır.

Bu bozukluğu ayırt ederken özne-yüklem uyuşmazlığıyla karıştırmamak gerekir.

Özne eksikliğinde genellikle eksik bırakılmış bir özne vardır; cümledeki yargılardan biri, kendisine uygun olmayan önceki özneyle bağlanmış görünür.

Özne-yüklem uyuşmazlığında ise özne vardır ama yüklem onun kişi ya da tekillik-çoğulluk özellikleriyle uyumlu değildir. “Kuşlar uçuyorlar.” örneğinde sorun öznenin eksikliği değil, insan dışı çoğul özneyle yüklemin çoğul kullanılmasından doğan uyuşmazlıktır. “Kimse yardımdan kaçmamış, elinden geleni yapmıştı.” örneğinde ise ikinci yargıyı üstlenecek özne söylenmediği için anlatım bozulur.

Özne eksikliğini bulmanın sağlam yolu, cümledeki her yükleme ayrı ayrı özne sorusu yöneltmektir.

Önce birinci yüklemin öznesi bulunur, sonra ikinci yükleme aynı öznenin gerçekten uyup uymadığı denenir.

Eğer yüklemler farklı kişi, varlık ya da kavramlar üzerine kurulmuşsa ortak özne kullanılamaz.

Bu durumda ikinci yargının öznesi açıkça yazılır.