Kısaltmaların Yazımı Konu Anlatımı

Kısaltma, bir kelimenin ya da birden fazla kelimeden oluşan adın daha kısa bir gösterimle yazılmasıdır.

Yazım bakımından ilk ayrım, kısaltmanın büyük harflerle mi yoksa küçük harflerle mi kurulduğudur.

Büyük harfli kısaltmalar çoğunlukla özel ad değerindeki kurum, kuruluş, ülke, sınav, yasa, birlik veya örgüt adlarının baş harflerinden oluşur.

Bu nedenle yazımda özel adlara yaklaşan bir davranış gösterirler.

Harfleri büyük yazılır, aralarına genellikle nokta konmaz ve kısaltmaya ek getirildiğinde ek kesme işaretiyle ayrılır.

Bu üç bilgi birlikte düşünülmelidir; yalnız büyük harfi görmek, ekin nasıl geleceğini açıklamaya yetmez.

Büyük harfli kısaltmalarda nokta meselesi temel bir ayırıcıdır.

Eski yazım alışkanlıklarında bazı kurum kısaltmalarının harfleri arasına nokta konmuş olabilir; ancak bugünkü genel kural, baş harflerden kurulan büyük kısaltmalarda harfler arasına nokta yerleştirmemektir.

TBMM, TDK, MEB, KPSS gibi biçimlerde nokta aranmaz.

Bunun en bilinen istisnası Türkiye Cumhuriyeti kısaltmasıdır; T.C. yerleşmiş ve ayrı değerlendirilmesi gereken özel bir kullanımdır.

Bu istisnayı genelleştirip her büyük harfli kısaltmaya nokta koymak yazım yanlışı doğurur.

Soru seçeneklerinde T.C. ile TBMM aynı mantıkla verilirse dikkatli olmak gerekir.

Ek getirme aşamasında kısaltmanın açılımına dönmek çoğu zaman doğru yol değildir.

Büyük harfli bir kısaltmayı metinde gördüğümüzde onun tam açılımını bilmek zorunda olmayabiliriz; yazım, kısaltmanın okunuşuna göre belirlenir.

Kısaltma hece kurmuyor, yani içinde ünlü bulunmadığı için sözcük gibi okunmuyorsa harf harf seslendirilir ve ek bu seslendirmeye bağlanır.

TBMM’ye yazımında ek Türkiye Büyük Millet Meclisi ifadesindeki son kelimeye değil, kısaltmanın harf okunuşuna uyar.

TDK’nin biçiminde de aynı ilke çalışır.

Bu nedenle açılımın son sözcüğüne bakıp eki ona göre kurmak sınav çeldiricisidir.

Bazı büyük harfli kısaltmalar içinde ünlü bulunduğu için sözcük gibi okunabilir.

Böyle durumlarda ek, kısaltmanın söylenişine yaklaşır.

TÜBİTAK’a veya ASELSAN’da gibi örneklerde kısaltmanın içinde hece kurulabildiği için okunuş ile ek arasındaki ilişki farklılaşır.

Yine de kesme işareti kuralı korunur; çünkü kısaltma büyük harfli özel ad değerindedir.

Buradaki ince nokta, ekin biçimini açılımdan değil kısaltmanın söylenişinden çıkarmaktır.

Kısaltmanın sözcük gibi okunması, onu sıradan cins ada dönüştürmez; yalnız ekin hangi ünlü uyumuyla geleceğini etkiler.

Küçük harfli kısaltmalar farklı bir alan oluşturur.

Ölçü birimleri, zaman adları, bazı teknik terimler, sayfa, saat, benzeri gibi cins ad kökenli kısa biçimler küçük harfle yazılabilir.

Bu tür kısaltmalarda kısaltmanın özel ad değeri yoktur; bu yüzden ek getirilirken büyük harfli kurum kısaltmalarındaki kesme düzeni kendiliğinden uygulanmaz.

Örneğin ölçü birimi kısaltmaları, sayı ile beraber kullanıldığında çoğu zaman noktasız ve küçük yazılır.

Ek gerektiğinde kullanım geleneği ve okunuş önem kazanır.

Adayın hatası, küçük harfli her kısaltmaya da kesme işareti koymak veya büyük harfli kısaltmayla aynı kurala bağlamaktır.

Unvan ve akademik derece kısaltmaları ayrıca değerlendirilir.

Dr., Prof., Doç. gibi biçimlerde nokta, kısaltmanın gelenekleşmiş parçasıdır.

Bu nokta, büyük harfli kurum kısaltmalarındaki eski ara nokta alışkanlığıyla karıştırılmamalıdır.

Unvan kısaltmasındaki nokta sözcüğün kısaltılmış olduğunu gösterir; kurum kısaltmasında ise harfleri birbirinden ayıran nokta çoğu zaman kullanılmaz.

Bir seçenek Prof yazıp noktayı düşürüyorsa, başka bir seçenek TBMM biçimine nokta ekliyorsa iki hata farklı gerekçelerle açıklanır.

Yazım sorusu bu ayrımı ölçmek için iki tür kısaltmayı yan yana getirebilir.

Kısaltmalarda kesme işareti yalnız görünüşe göre değil, kısaltmanın işlevine göre düşünülmelidir.

Büyük harfli özel ad kısaltması ek aldığında kesme beklenir; ancak küçük harfli ölçü ya da terim kısaltmasında aynı otomatiklik yoktur.

Noktalı unvan kısaltmalarında da ekin nasıl bağlanacağı kısaltmanın yapısına göre değişir.

Bu yüzden çözüm sırası sağlam kurulmalıdır: önce kısaltmanın türü belirlenir, sonra nokta gerekip gerekmediği denetlenir, ardından ekin kesmeyle ayrılıp ayrılmayacağı ve hangi okunuşa uyacağı kontrol edilir.

Bu sırayı bozmak, doğru kuralı yanlış örneğe uygulamaya yol açar.

Sınav tuzağı genellikle küçük ayrıntıların yer değiştirmesiyle kurulur.

TBMM. gibi ara nokta eklenen, TDK’nun gibi açılıma göre eklenen, kg’ın gibi küçük harfli ölçü kısaltmasına özel ad muamelesi yapılan ya da T.C yazımında nokta eksiltilen biçimler aynı başlık altında karşımıza çıkabilir.

Doğru yaklaşım, kısaltmayı yalnız ezberlenmiş bir görüntü olarak görmek değil, onun büyük mü küçük mü yazıldığını, sözcük gibi okunup okunmadığını, nokta geleneğinin hangi türde bulunduğunu ve ekin neye göre biçimlendiğini birlikte incelemektir.

Kısaltmaların yazımı kısa görünür; fakat çözüm, birkaç kuralın aynı anda dengelenmesini gerektirir.

Büyük harfli kısaltmaların özel ad gibi davranması, onların her durumda özel adın açılmış hâliyle işlem göreceği anlamına gelmez.

Yazıda görünen biçim kısaltmadır ve ek bu görünen biçimin okunuşuna bağlanır.

Bu yüzden TBMM’ye yazarken son kelime olan Meclis sözüne göre değil, te be me me biçimindeki harf okunuşuna göre ek seçilir.

TDK’nin yazımında da kısaltmanın te de ke diye seslendirilmesi belirleyicidir.

Bir seçenekte TDK’nun gibi açılıma yönelen ek verilirse, adayın bunu özel ad bilgisiyle değil kısaltma okunuşuyla değerlendirmesi gerekir.

Kısaltmalar konusunda en güvenilir yol, önce kısaltmanın konuşmada nasıl okunacağını düşünmek, sonra ekin büyük ünlü uyumu ve ünsüz uyumu bakımından bu okunuşa uyup uymadığını denetlemektir.

Kısaltma içinde ünlü bulunması da tek başına bütün sorunu çözmez; kısaltmanın dilde nasıl yerleştiği önemlidir.

Bazı kısaltmalar harf harf okunur, bazıları hece kurarak sözcük gibi okunur.

Sözcük gibi okunanlarda ek daha doğal biçimde son heceye bağlanır; harf harf okunanlarda ise son harfin okunuşu etkili olur.

Bu fark, aynı büyük harf düzenindeki iki kısaltmanın farklı ek almasına yol açabilir.

Sorularda seçenekler çoğu zaman yalnız kesme işaretini değil, ekin ünlüsünü ve sertleşmesini de yoklar.

Kesme doğru olsa bile ek yanlışsa yazım doğru kabul edilmez.